Onderweg met het O-team
De kracht van ontwerpend werken

| 10 januari 2017

Een jaar lang trekt het O-team door het land en is er met ontwerpend onderzoek gewerkt aan een complexe én concrete ruimtelijke opgaven. De methode werpt vruchten af, maar vereist een warme overdracht. De eerste episode, Nijmegen, stevent nu af op een goede afloop.

Eric Jongmans is directeur waterveiligheid bij het Waterschap Rivierenland. Hij heeft een zorgplicht voor waterveiligheid. Hij heeft dijken en een spectaculair nieuw rivierenlandschap langs de Waal bij Nijmegen onder zijn hoede. Hij heeft een dijkgraaf die kritisch betrokken was bij de aanloop naar een O-team. Jongmans combineerde deze elementen en dacht: ‘Als we een klimaatdijk gaan maken en de gemeente realiseert haar uitbreidingswijk Hof van Holland daar niet alleen ernaast, maar deels ook op de dijk, levert dat niet iets heel moois op? Waterveiligheid én een bijzonder woonmilieu; dat moet toch kunnen.’

Daar lag de kiem voor het eerste traject waar het O-team dit jaar aan begon, en ook het eerste traject dat z’n afronding nadert. De publieke lancering van het O-team was vorig jaar, bij de afsluiting van het Jaar van de Ruimte. Minister Schultz van Haegen presenteerde het team, een vliegende brigade, voor lokale partijen. De motivatie voor de minister ligt bij de komende Omgevingswet. Veel verantwoordelijkheid voor ruimtelijke kwaliteit komt bij lokale partijen terecht, terwijl de opgaven er bepaald niet eenvoudiger op worden. Het O-team is een aanbod, een opening om met stevige inbreng op inhoud, ontwerp en netwerk, nu al in de geest van de Omgevingswet te gaan werken. De inzet: meer kwaliteit. Wie een opgave had, kon zich melden.

Idee van Delva Landscape Architects en Dingeman Deijs voor een nieuw dijkprofiel met daarin twee woningtypes - de dijksnede en de terraswoning – die samen de verbinding tussen stad en rivierlandschap maken. O-team Nijmegen.

Waalpark Nijmegen door de Urbanisten. Impressie van de wandeling op de dijk.

 

Het O-team bestaat uit drie professionals. Ieder met zijn of haar eigen expertise en achtergrond in drie generaties. Joost Schrijnen, voorzitter, bewandelt desnoods met gesloten ogen alle routes in bestuurlijk Nederland. Hilde Blank (BVR) is meesterlijk in het gebruiken van ontwerp om bestuurders tot inspiratie, inzicht en besluitvorming te begeleiden. Geurt van Randeraat (SITE) kent het denken van de markt, de logica van overheden en de begeleiding die nodig is om ze in publiek/private samenwerkingen zover te brengen dat ze samen de tango dansen.

Kern
Bij de dijkversterkingsopgave in Nijmegen zat het verschil in tempo in die tango in de weg. Eric Jongmans: ‘Onze ambitie was: een dijk van ons allemaal. Maar de snelheid in planning en besluitvorming voor de woningbouw was een compleet andere dan die voor de dijk en de ingrepen voor waterveiligheid. Op initiatief van het waterschap is samen met de gemeente bekeken of de tijdschema’s op elkaar waren te leggen. Dat was de eerste voorwaarde om überhaupt verder te kunnen praten over de integratie van wijk en dijk als gebundelde opgave. Dat legde ook de basis om met het O-team een ontwerpopgave te formuleren. Iedereen zag in dat er kansen zouden blijven liggen als de projecten los van elkaar gerealiseerd zouden worden. Het kan, maar is weinig ambitieus.’

Die gewaarwording is cruciaal, ook in andere trajecten, zegt Joost Schrijnen. ‘Er hebben zich in de loop van het jaar zo’n vijftien casussen gemeld. De vier waar we uiteindelijk op door zijn gegaan, zijn alle vier goed lopende trajecten, waar alles ogenschijnlijk op orde is. En toch voelen de opdrachtgevers dat er iets mist. Dat het beter verbinden van agenda’s, programma’s en ambities een wezenlijk verschil kan opleveren. Neem Zwolle, waar voor de Spoorzone alle bureaus, plannen en projecten en adviesteams tot nog toe van hoog niveau waren. Maar opgeteld, vult Hilde Blank aan: ‘We zaten samen in de trein naar Zwolle, en ineens zag ik: opgeteld, alles klopt, maar de ziel van het gebied mist. Dáár zit de kern van de ontwerpopgave voor Zwolle.’

Idee van Delva Landscape Architects en Dingeman Deijs voor een nieuw dijkprofiel met daarin twee woningtypes - de dijksnede en de terraswoning – die samen de verbinding tussen stad en rivierlandschap maken. O-team Nijmegen.

Idee van Delva Landscape Architects en Dingeman Deijs voor een nieuw dijkprofiel met daarin twee woningtypes – de dijksnede en de terraswoning – die samen de verbinding tussen stad en rivierlandschap maken. O-team Nijmegen.

 

Palet
Behalve naar Zwolle, reed de trein met het O-team naar Doetinchem, naar Utrecht en naar Nijmegen. Bij de vier opgaves in deze steden is daadwerkelijk de aanpak gevolgd met een ontwerpend onderzoek, parallel door drie of vier bureaus uitgevoerd. De bureaus zijn geselecteerd en uitgenodigd door het O-team en de lokale opdrachtgevers. Het O-team is op die manier betrokken geraakt bij de zuidzijde van het stationsgebied Utrecht, de Spoorzone in Zwolle, de rafelige rand rond het stadscentrum van Doetinchem en de combinatie van dijk en wijk in Nijmegen.

In Nijmegen werd voor die opgave gezocht naar bureaus die aantoonbaar innovatief werken met landschap, wateropgave en stedelijke ontwikkeling. De Urbanisten, Delva landschapsarchitecten en LINT Landscape Interventions kregen daarom de uitnodiging voor deze opgave.

In Zwolle werd rond de vraag naar ‘de ziel van het gebied’ juist een heel breed palet aan ontwerpers en ontwerpbenaderingen gevraagd. De Amsterdamse stedenbouwer Ton Schaap ontwierp tot op detailniveau een fietsroute door het gebied, terwijl aan de andere kant van het spectrum Elma van Boxel van ZUS-architecten een programmatische vondst deed: breng de online-verzendhuizen uit de omgeving naar het hart van dit gebied in een Groot-Hanzegebouw. Daartussen zaten Willem-Hein Schenk van de Zwarte Hond met een verhaal van placemaking en slim stadmaken, en Winy Maas van MVRDV die een brede typologische verkenning deed. ‘Voor ons was het iedere keer weer verrassend, waar de ontwerpers mee kwamen. Als O-team gebruiken we die ontwerpen om helderheid te krijgen over de opgave. Ontwerpers kunnen dat als geen ander’, meent Hilde Blank.

 

Fasering Dijkpark Nijmegen door Lint Landscape Interventions.

Fasering Dijkpark Nijmegen door Lint Landscape Interventions.

 

Pendelen
Daar zit een grote meerwaarde van het O-team, volgens Geurt van Randeraat. ’We zien dat de dynamiek van projecten, projectbureaus en projectteams heel sterk sturend is. Het is een kracht voor realisatie en uitvoering. Maar gedurende dit soort grote, complexe uitvoeringsprojecten verandert de wereld sterk. Hoe krijg je die inhoud in je project? Hoe vind je een nieuw spoor voor de voortrazende trein? Dat vraagt pendelen, tussen opgave en oplossing. Een zinvolle manier van reflectie, waar je indien nodig comfort en veiligheid voor moet organiseren. Ons werk met Utrecht was daarom een vrij intern traject: we stelden fundamentele vragen bij de deal die gemaakt was tussen gemeente en Jaarbeurs. Zwolle was juist heel open, omdat er zoveel spelers stonden te trappelen om met elkaar dat stuk stad verder te brengen.’

In Nijmegen leidde dat ‘pendelen’ terug naar de opgave tot grote opluchting: dit kan ook! En vervolgens tot benauwdheid: kán het echt? De drie ontwerpteams werkten onafhankelijk van elkaar, maar deelden alle drie de analyse: je ambitie met de elementen in dit gebied kan omhoog als je het landschap centraal zet. Én je kunt dan spelen met de elementen water, wonen, park, dijk. Vanuit de gedeelde opgave ‘maak een intelligente doorsnede over dijk en wijk’, gaf elk team vervolgens een ander ontwerp met die elementen. Dat gaf ruimte om de dure oplossing van de klimaatdijk weg te laten. Een landschappelijke zone tussen de dijk en de wijk, waar het water meer vrij spel heeft én die een spectaculaire woonomgeving biedt, was een collectieve vondst. Maar dan ben je er nog niet. Het vraagt ook anders rekenen, anders omgaan met grondexploitaties en de lastige gesprekken die daarbij horen. ‘Het was voor ons een aangename verrassing, dat het O-team ook daarvoor nog lang betrokken en beschikbaar bleef’, zegt Eric Jongmans, ‘dat heeft geholpen om voorbij de eerste onrust verder te zoeken. En te vinden!’

Dit is een verkorte versie van het artikel in ROm 12, december 2016
Denkt u na lezing van dit artikel: dat O-team kan bij ons ook iets los maken? Wilt u gebruikmaken van de expertise van het O-team en een groot netwerk van ontwerpers? Het O-team nodigt u van harte uit om uw opgave in te sturen door middel van het formulier op onze website: https://www.oteam.nl/uw-opgave