Ethiek en de smart city
De slimme stad als zegen of vloek?

| 29 november 2017
Dit is een ingekort artikel uit het Future City Magazine dat als bijlage met ROm#11 (november) is verschenen i.s.m. de Future City Foundation. Het complete magazine over de toekomst van de stad ontvangen? Meld u hier aan voor een gratis gedrukt of digitaal exemplaar!

Via streaming services als Spotify en Netflix, het gebruik van internet en sociale media, en natuurlijk niet te vergeten alle vergevorderde vormen van elektronisch betalen, kunnen ondernemingen met slimme datacombinaties een vrij volledig beeld van ons consumptiegedrag en leefpatroon krijgen.

De hyperconnectiviteit leidt tot dataficering van allerlei aspecten van het dagelijkse leven, het zogenaamde Cloud Computing, constateren de onderzoekers van het PBL in hun studie ‘Mobiliteit en elektriciteit in het digitale tijdperk’ (PBL, september 2017). Dat heeft sowieso ingrijpende gevolgen voor de economie, die niet louter draait op de productie en levering van goederen en diensten, maar waar toegang tot informatie, veelal gratis, steeds belangrijker wordt. Dat is niet voor iedereen even gemakkelijk. Bij de digitale dienstverlening door de overheid loopt men daar al tegenaan en onder meer de Nationale ombudsman waarschuwt daarvoor.

De onderzoekers van het PBL wijzen ook op de keerzijde van smart mobility en smart grid, namelijk dat ‘groepen zoals laagopgeleiden en ouderen worden uitgesloten van dienstverlening als het hen ontbreekt aan de noodzakelijke vaardigheden of draagkracht om nieuwe infrastructuurdiensten te benutten’. Ook het uitsluiten van bepaalde buurten of groepen van dienstverlening ligt op de loer, iets wat nu al voorkomt bij bijvoorbeeld verzekeringen, signaleren de onderzoekers. ‘Naast toegankelijkheid, kunnen publieke waarden zoals de voorzieningszekerheid van vitale (energie)voorzieningen en het recht op privacy en zelfbeschikking ook op de tocht komen te staan.’

Publiek belang
Dirk Helbing, hoogleraar technologische sociale wetenschappen aan de ETH Zürich en TU Delft, gaat nog verder. ‘Overheden die op grote schaal data verzamelen, kunnen een nieuw soort totalitaire samenleving inluiden. Data kunnen gebruikt worden om fascisme 2.0 te creëren.’ (Slimme stad of dataslurper?, de Volkskrant, 16 april 2016). In zijn boek The automation of society is next schijft hij over de gevaren van dataverzameling en gedragssturing door overheden. Maar ze kunnen daarentegen ook helpen om de democratie te vernieuwen, is zijn overtuiging. De komende jaren zijn bepalend of de technologische ontwikkeling ten dienste van de burger komt te staan of dat er een grootscheepse machtsgreep plaatsvindt naar de data van diezelfde

Technologieplatform Nervous-net, opgezet door Helbing samen met collega’s en studenten, moet ervoor zorgen dat data van burgers door hen zelf worden beheerd. Het Planetary Nervous System, zoals hij dat noemt, verbindt een groot aantal apparaten waarin data worden verzameld, van smartphones tot sensoren in de publieke ruimte, waarvoor strenge protocollen gelden en die door iedereen verzameld en benut kunnen worden. Vrijheid en gelijkheid zijn kernbegrippen. Gebruikers worden gestimuleerd om gegevens te delen ten behoeve van het publieke belang. Zo worden de big data niet een mistig geheel waar een paar grote bedrijven in Silicon Valley achter zitten en rijk van worden, terwijl ze gegevens over iedereen verzamelen, waarvan niemand meer zicht heeft op wat ermee gebeurt.

Privacy beschermd
DataLab Amsterdam brengt ondernemers, organisaties en burgers bijeen om met een dergelijk open datanetwerk te experimenteren. Het is een werkplaats, kenniscentrum en open podium ineen. In het dataportaal Amsterdam City Data werken ambtenaren van de gemeente samen met professionals aan het verzamelen en in kaart brengen van allerlei gegevens over de bevolking en de stad, zoals verkeersstromen, groenvoorzieningen, luchtkwaliteit, parkeerplaatsen. De gemeente kan door de koppeling van databanken betere analyses maken van wat er in de stad gebeurt en nog kan gebeuren. Uitgangspunt is dat deze informatie voor iedereen toegankelijk is, zo lang dit vanuit privacy- en veiligheidsoverwegingen en volgens contractuele verplichtingen kan en mag. De privacy van burgers wordt zorgvuldig beschermd, lezen we op de website. En dus zijn open data niet te herleiden naar personen, waar dit niet mag.

Een stad die ook laat zien hoe dat kan is Helsinki. De Finse hoofdstad staat steevast in de top 10 van de lijstjes over slimme steden in de wereld. Dat succes wordt zeker bepaald door de rol die slimme technologie speelt in het dagelijkse leven van de bewoners, de ondernemers en de overheid. Maar minstens zo belangrijk is de visie op wat voor een stad Helsinki wil zijn.

Open data en apps
Benut jouw stad! was de slogan die mijn voorganger gebruikte om onze burgers aan te sporen mee te doen aan de ontwikkeling van hun stad’, memoreert Marja-Leena Rinkineva, directeur Economische Ontwikkeling van de Stad Helsinki. ‘Wij geloven waarachtig dat steden bedoeld zijn om te benutten. Openheid en participatie betekenen voor ons dat burgers volop mogelijkheden hebben om de stad te gebruiken en ervan te genieten. Dan bedoel ik in de eerste plaats onze parken, de openbare ruimte en alle openbare voorzieningen. Maar ook het digitaal beschikbaar stellen van al onze informatie en documentatie stimuleert het gebruik van de stad door de burgers. Meer dan duizend databestanden zijn inmiddels publiek toegankelijk en zo actueel dat ondernemers er hun zaken op kunnen baseren.’

De website van Helsinki Region Infoshare hri.fi puilt uit van actuele datasets, meestal in Excel, over de economie, huisvesting, belastingeninkomsten, het milieu, tot aan bezoekcijfers van culturele voorzieningen en het aantal kinderen per school. Tientallen mobiele apps zijn er de afgelopen jaren ontwikkeld door bedrijfjes en creatieve burgers uit de stad zelf om al die informatie handig te visualiseren, zoals de actuele cijfers over de luchtkwaliteit en de verkeerssituatie per gebied. Ze versterken de participatie door de bevolking. Zo kunnen de bewoners hun ideeën voor ruimtelijke plannen weergeven op interactieve kaarten, en met een internettool meedenken over de toekomst van het onderwijs. Met een app op de smartphone kunnen ze direct bijdragen aan slimme verkeersoplossingen op straat.

Gedeelde platforms
De grootste successen van Forum Virium Helsinki zijn tot dusver geboekt door kruisbestuiving tussen publieke en private ideeën en initiatieven. Door de open data en pilots die het Forum helpt opzetten, is Helsinki tegenwoordig één grote experimenteerruimte voor gebruikergedreven innovatie. Dankzij het Connected Smart City Network, waar met EU-fondsen de basis voor is gelegd, worden de digitale oplossingen inmiddels ook toegepast in partnersteden als Amsterdam en Barcelona. De bedoeling is dat op den duur steden in de hele wereld bijdragen aan en gebruikmaken van de dienstverlening op gedeelde platforms. Ook daarvoor hebben de Finnen met hun Zes Steden Strategie (6Aika) al een vruchtbare basis gelegd. De zes grotere Finse steden werken daarin samen aan een interstedelijk dataplatform voor duurzame ontwikkeling. ‘Ontwerpen, steeds weer zoeken naar andere, betere oplossingen, zit in ons DNA’, zegt Marja-Leena Rinkineva over de snelle groei van slimme digitale diensten in Helsinki.

Marcel Bayer

Lees het hele artikel in Future City Magazine. Vraag daarvoor eerst uw persoonlijke toegangscode aan.