Kansen voor vernieuwing van het platteland
Het karakteristieke boerenlandschap als troef

| 25 januari 2018

Koekje van eigen deeg. De consument bewustmaken van de kansen voor een ander soort landbouw en een streekeigen, betekenisvol landschap.

Het platteland verandert ingrijpend door ontwikkelingen als schaalvergroting, intensivering en verbreding van activiteiten. Hoe daarbij het karakteristieke agrarisch landschap als troef in te zetten? Over die vraag discussieerde onlangs een bont gezelschap op uitnodiging van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Met verschillende experimenten wordt ook in de praktijk naar antwoorden gezocht.

Dit artikel stond eerder in ROm 12, december 2017. Beeld: Arda van Helsdingen

De landbouw zit in een ingrijpend proces van verandering. Wereldwijde concurrentie en oprukkende technologie dwingen agrariërs om duidelijke keuzen te maken. De één zet in op schaalvergroting en intensivering van zijn productie. Hij neemt grond en stallen over van collega’s die geen bedrijfsopvolger konden vinden. Anderen zoeken de oplossing eerder in een verbreding van hun activiteiten en beginnen een winkel met streekproducten of een kampeerterrein.

Hoe de keuze van een agrariër ook uitvalt, hij zal zeker gevolgen hebben voor het aanzien van het platteland. Erfgoed- en landschapsorganisaties zoeken naar mogelijkheden om het karakteristieke boerenlandschap in de transformatie van de sector een plek te geven. In het ideale geval kunnen de cultuurhistorische kwaliteiten van het landschap een inspiratiebron zijn voor de opgaven waar de landbouw voor staat.

Regionale identiteit

Onlangs organiseerde de RCE een rondetafel om meer inzicht te krijgen in de veranderingen binnen de agrarische sector. Naast erfgoedprofessionals en landschapsdeskundigen waren gemeenten, provincies en boerenorganisaties naar Amersfoort gekomen om kennis en ervaringen met elkaar uit te wisselen. De aanwezigen bleken veel waardering te hebben voor de aandacht die de erfgoedsector aan de transformatie in de landbouw wil geven. Tegelijkertijd gaven boeren aan dat andere partijen niet op hun stoel moeten gaan zitten. De agrariërs willen als ondernemers en landschapsbeheerders in eerste instantie zelf een antwoord vinden op vragen vanuit de samenleving. Hulp is daarbij zeker welkom, zolang die zich op het landschap concentreert.

Dagelijkse keuzes in de supermarkt gaan over ons landschap

Op de bijeenkomst werd de hernieuwde belangstelling van mensen voor het boerenbedrijf en het karakteristieke platteland als een belangrijke kans gezien voor de vernieuwing van het platteland. Door meer nadruk te leggen op de beleving van het landschap en deze te koppelen aan regionale identiteit en cultuurhistorie, zou er meer ruimte kunnen ontstaan voor bedrijven die zich meer op regionale voedselproductie en afzet richten. Tegelijkertijd zal een belangrijk deel van de boeren zich op de wereldmarkt blijven richten. Boerenorganisaties zien de oplossing dan ook vooral in een gedifferentieerde aanpak met maatregelen die passen bij de boer, zijn bedrijfsvoering en de plek.

Eet je Uitzicht!

De RCE streeft ernaar om eind 2018 een ontwikkelperspectief voor het karakteristiek agrarisch landschap te publiceren. In dat kader ondersteunt hij verschillende praktijkexperimenten en pilotprojecten, zoals de verkennende studie van Eet je Uitzicht! ‘We willen in ons project consumenten laten inzien dat ze iedere dag in de supermarkt kiezen voor het soort landschap waarin ze willen leven. Als je het verhaal over de streek leert kennen en beseft welke rol agrariërs daarin spelen, koop je misschien eerder regionale producten. Je begrijpt ook beter waarom korte ketens in de landbouw zo belangrijk zijn’, stelt landschapsarchitect Arda van Helsdingen.

Het project speelt zich af in twee gebieden waar al pilots lopen rond korte ketens en streekproducten: de Liemers en de Veluwe. In beide regio’s richten de initiatiefnemers zich zowel op agrariërs die schaalvergroting en internationalisering afwijzen als op de boeren die een deel van hun productie exporteren om te overleven. Van Helsdingen: ‘Het gaat ons erom dat alle partijen zich bewust worden van de kansen, zodat er geleidelijk een verschuiving naar een ander soort landbouw en een streekeigen, betekenisvol landschap ontstaat.’

Landschapsbiografie

Het streekeigen verhaal speelt een grote rol in een project waar bewoners onder begeleiding van landschapsorganisaties een biografie van hun landschap schrijven. Het is de bedoeling dat het document in de lokale omgevingsvisie wordt opgenomen en als kader dient voor besluiten over de omgang met nieuwe ontwikkelingen. ‘We willen daarbij nagaan in hoeverre ontwikkelingen uit het verleden richting kunnen geven aan de ruimtelijke opgaven in de komende tien jaar’, legt mede-initiatiefnemer Edwin Raap van Landschap Noord-Holland uit. Vier gemeenten in Limburg, Overijssel, Drenthe en Noord-Holland doen mee aan de pilot die eind 2018 een universele werkmethode moet opleveren. Voor het beschrijven van het streekeigen landschap wordt gebruikgemaakt van eerder ontwikkelde teksten en inzichten uit Panorama Landschap en Landschap in Zicht. ‘Die zetten we in als we burgers het landschap laten ervaren en optekenen. Zo geef je als gemeente van onderop vorm aan landschapsbeleid dat is gebaseerd op de identiteit van het gebied.’

Jaco Boer

Meer informatie over het RCE-programma Nederland Kavelland en Panorama Landschap: https://erfgoedenruimte.nl/dossiers/kavel

Erfgoed en Ruimte

Nederland verandert voortdurend. Hoe houden we het karakter van ons land zichtbaar? In het programma Visie Erfgoed en Ruimte (VER) zet de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed samen met andere partijen in op ruimtelijke ordening vanuit cultuurhistorische inspiratie. ROmagazine doet er verslag van. Ontdek ook op www.erfgoedenruimte.nl hoe cultureel erfgoed basis is voor kwaliteit in ruimtelijke opgaven.