Omgevingsvisie Staphorst gaat óók over het sociale domein
Sociaal en fysiek zijn ondeelbaar

| 16 april 2018

De omgevingsvisie ‘Staphorst, voor elkaar!’ is niet alleen richtinggevend voor het fysieke maar ook voor het economische én sociale domein. Daarmee gaat de visie verder dan de Omgevingswet vereist. Nog geen enkele gemeente gaat zo ver met de integratie van deze domeinen. Daarom is de Staphorstse omgevingsvisie opgenomen in de Tweede Tranche Pilots Omgevingsvisie, onder leiding van Ruimtevolk in samenspraak met het Ministerie van BZK.

Dit is een ingekorte versie van het artikel in ROm 4, april 2018

We kennen Staphorst van het prachtige landschap, de lange lintbebouwing (De Streek) met zijn karakteristieke boerderijen, klederdracht en de bevindelijke signatuur. Staphorst is daarnaast een vernieuwende gemeente met karakter en lef. Dit blijkt uit de vele bedrijven die tot het neusje van de zalm behoren in hun bedrijfstak en uit de ambitie van de gemeente om voorop te lopen met een frisse aanpak. Het EPOS-traject (Efficiënte Procesinrichting Omgevingsrecht Staphorst) en de omgevingsvisie Staphorst voor elkaar! getuigen hiervan.

De boom

De strategen van het fysiek en het sociaal domein, Edwin Saathof en Daniëlle Spronk, zitten in Staphorst letterlijk tegenover elkaar. Hij wilde graag aan de slag met de omgevingsvisie om naast de structuurvisie voor de kernen een integrale visie te hebben. Zij was bij aanvang van de omgevingsvisie bezig met de scenarioplanning van het sociaal domein. Juist vanwege de voor Staphorst typerende hechte gemeenschap ontstond het besef dat sociaal en fysiek eigenlijk ondeelbaar zijn. De boom verbeeldt dat: alles wat zichtbaar is in de fysieke leefomgeving is geworteld in sociaal-maatschappelijke onderstromen. Een voorbeeld is de ‘kangoeroewoning’ die voortkomt uit de behoefte aan mantelzorg. Bovendien is een burger die een initiatief indient, ook niet bezig met de vraag in welk domein dit wordt behandeld.

Bij het maken van de omgevingsvisie is heel bewust gezocht naar de thema’s die de twee domeinen overstijgen en verbinden. Een overkoepelend motto moest alles met elkaar verknopen. Dat is geworden: ‘Staphorst, voor elkaar!’. Kernachtig verwoordt dit het (gewenste) DNA van de gemeente: in de betekenis van ‘er voor elkaar zijn’ en in de zin van ‘in Staphorst komt het voor elkaar!’. De verbindende thema’s zijn innovatieve plattelandseconomie, gezonde en dynamische samenleving, en verantwoord vernieuwen. Deze zijn verbeeld als ‘de drie bollen’. Ze hebben zo’n verbindend karakter omdat deze thema’s zowel in het fysieke als sociale domein spelen. De vraagstukken die in de omgevingsvisie de revue passeren worden telkens integraal vanuit deze domeinen bekeken.

Coproductie

Natuurlijk is niet alleen het overstijgende karakter van economie, gezondheid en duurzaamheid relevant. De ambities op dit vlak komen vooral voort uit de samenleving. Wat dat betreft is de omgevingsvisie van Staphorst echt een coproductie. In alle dorpen zijn eerst eigen bijeenkomsten gehouden en daarna een integrale sessie. Er is een enquête onder de bevolking gehouden om te achterhalen wat gezien wordt als de kwaliteiten van Staphorst. Verder is uitgebreid gesproken met de ondernemers en de ketenpartners, zoals de GGD, en de in Staphorst zeer actieve maatschappelijke organisaties. De kern IJhorst kende een eigen participatietraject.

De actieve benadering van de samenleving staat niet op zichzelf. Het EPOS-traject is bijvoorbeeld gericht op het versnellen van de behandeling van initiatieven en om een omslag teweeg te brengen in cultuur en verhouding tussen partijen. De gemeente wil in die zin meer eigen verantwoordelijkheid bij de inwoners leggen om vooraf met goed onderbouwde plannen en initiatieven te komen. De gemeentelijke Ruimtecoach zorgt voor een goede begeleiding en intake van het initiatief.

De ondernemers noemden het sociaal kapitaal en de lokale netwerken als kracht van Staphorst. Op het platteland ontstaan eerder langdurige relaties en heerst er vertrouwen onder elkaar. Op werkdagen doet men zaken, maar in het weekend komt men elkaar in de kerk of in het verenigingsleven tegen. Dat schept vertrouwen. Staphorst heeft dus een gunstige sociale bedrijfsomgeving, die zeker een rol speelt in de positieve economische ontwikkeling van de gemeente. Daarnaast heeft Staphorst het voordeel van de ligging in de nabijheid van Zwolle.

Onderwijs

De ondernemers uitten hun zorgen over het relatief lage onderwijsniveau. Het is in Staphorst gebruikelijk relatief jong te gaan werken. Frappant, maar eigenlijk ook wel weer logisch, is dat onderwijs als verbeterpunt in de enquête die is uitgezet onder de bevolking juist heel laag scoorde.

Hier bewees de integrale aanpak goede diensten. Uit de scenarioplanning van het sociaal domein, onder leiding van BeBright, is gekeken naar verschillende ontwikkelscenario’s van Staphorst: wat als de individualisering voortschrijdt, wat moeten we doen om dit in goede banen te leiden of op zijn minst de scherpe kantjes eraf te halen. Conclusie was dat het opleidingsniveau omhoog moet, omdat ook handwerk steeds meer hoofdwerk zal vergen en de innovaties van bijvoorbeeld de Universiteit Twente in Staphorst een praktische toepassing kunnen krijgen. Zo bleek dat in onderwijs alles samenkomt.

In Staphorst is men praktisch ingesteld. Daarom worden de drie domeinoverstijgende thema’s uitgewerkt in drie gelijknamige programma’s. Dit sluit aan op de programmasturing die men in Staphorst wil invoeren. Vanuit de overtuiging dat een permanente dialoog met de samenleving belangrijk is, worden er drie maatschappelijke ‘tafels’ georganiseerd om de programma’s samen met belanghebbenden in te vullen. Verder betekent de praktische vertaling van de mooie ambities dat de gemeente gaat monitoren of het beleid wel effect heeft. Staphorst beschouwt de omgevingsvisie dan ook als een 1.0-versie, die aan de hand van monitoring zal worden bijgesteld. De gemeente is zo in een ‘lerende modus’ gezet.

Gerwin Gabry, Jos van Heest en Edwin Saathof

Gerwin Gabry is programmadirecteur Omgevingswet bij en projectleider omgevingsvisie Staphorst vanuit KuiperCompagnons. Jos van Heest is adviseur bij Bureau BUITEN en schreef zijn masterscriptie tijdens zijn stage bij KuiperCompagnons.  Edwin Saathof is strateeg fysiek domein bij en projectleider omgevingsvisie vanuit de Gemeente Staphorst