Vraaggericht(er) werken bij de ontwikkeling van omgevingsvisies ‘nieuwe stijl’
De nieuwe samenwerkelijkheid

| 26 april 2018

Auteurs Kjell-Erik Bugge en Estivani Kemerink op Schiphorst- Matti/k.e.bugge@saxion.nl

De Gemeente Hengelo werkt actief aan nieuwe samenwerkingsvormen met belanghebbenden bij gebiedsontwikkeling. Deze vormen passen beter bij bottom-upprocessen en toegenomen lokale bestuurlijke afwegingsruimte. Recent heeft een proef met cocreatie bij de omgevingsvisie voor een deel van het Havengebied nuttige bouwstenen geleverd.

Dit is een ingekorte versie van het artikel in ROm 4, april 2018

Hengelose aanpak

In het ambitiedocument dat de Gemeente Hengelo vorig jaar januari vaststelde met betrekking tot de Omgevingswet staan de volgende ambities centraal:

  • de fysieke leefomgeving zien als één geheel met alle aspecten die daarbij horen;
  • samenwerken vanuit opgaven met partners en de stad;
  • meer ruimte geven aan initiatieven.

Cocreatie in de aanpak Omgevingswet

Om deze ambities te realiseren is het noodzakelijk om anders te gaan (samen)werken. Hier bestaat geen blauwdruk of implementatieplan voor, wel vraagt het een concreet handelingsperspectief.

In 2017 is de Gemeente Hengelo met het programma Dienstverlening gestart om de dienstverlening van de gemeente te verbeteren. Het programma gaat uit van de commerciële marketingaanpak van het formuledenken. Een van de vijf formules is cocreatie. Bij uitstek biedt de cocreatieformule een geschikt handelingsperspectief voor de aanpak van de Omgevingswet, de lessen uit het programma Dienstverlening zijn dan ook toegepast in de aanpak Omgevingswet.

Doen en daarvan leren

De Hengelose aanpak komt neer op ‘leren door te doen’. Gewoon beginnen met een proef- omgevingsvisie voor een specifiek gebied in de gemeente. Een multidisciplinaire kerngroep werd samengesteld om aan de slag te gaan met een cocreatieproces voor het opstellen van een omgevingsvisie voor het Havengebied.

Naast de kerngroep werden leergroepen gepositioneerd. In totaal hebben zestien medewerkers gewerkt aan vragen over onder andere integraal samenwerken in de stad. Onder andere over de vraag hoe inwoners en bedrijven in het gebied het beste konden worden betrokken.

Aandacht op alle lagen van de organisatie

De Omgevingswet vraagt niet alleen van beleidsmakers een andere opstelling, maar ook van het management en de politieke besluitvormers. Met dat in het achterhoofd zijn er voor management- en directieleden casustafels georganiseerd. Aan deze casustafels werd aan de hand van praktijkvoorbeelden gereflecteerd op de totstandkoming van handelen en werden concrete verbetermogelijkheden benoemd. Om raadsleden mee te nemen in de verandering is een raadswerkgroep ingesteld. Daarnaast is de gemeenteraad in een informele setting meegenomen in het gedachtegoed van de Omgevingswet en de ambities daarbij van de Gemeente Hengelo. 

Proef cocreatie

Om te oefenen met het nieuwe werken is in Hengelo expliciet gekozen voor een proef-omgevingsvisie en geen definitieve structuurvisie in de zin van de Wro. De kerngroep heeft zich beziggehouden met het vormgeven van het cocreatieproces en de organisatie van de proef.

Het idee achter de cocreatieformule is om samen tot een resultaat te komen, waarbij het gezamenlijke belang vooropstaat. Dat betekent dus compromissen sluiten en beseffen dat een resultaat vooraf niet vast kan staan. Het is een nieuwe manier van werken en eentje vol met onzekerheid. De kunst is om oude zekerheden los te laten en de onzekerheid te omarmen. Niet om alle regels overboord te gooien, maar om meer succes en een duurzaam resultaat te bereiken.

 

Lessons learned

Ontwerp altijd gericht op inhoud én proces

De proef was door de gemeente vooraf ingekaderd qua doorlooptijd, planning van bijeenkomsten en beoogd eindproduct. Deze projectmatige aanpak gaf goede richting en kaders aan het proces en zorgde voor voortgang. De deelnemers waren actief en serieus bezig met inhoudelijke keuzes voor de toekomst van het gebied en wisten waar zij zich in het proces bevonden.

Maak ongeschreven regels bespreekbaar en voorkom terugval in ‘oude’ rollen

De proef is wellicht als iets té echt ervaren. Zo hadden deelnemers moeite om los te komen van hun oude rollen. De bewoners en de ondernemers hebben nagedacht over de wenselijke ontwikkeling van hun eigen gebied en de gemeente heeft het proces gefaciliteerd, gestructureerd en heeft bijdragen geleverd aan de discussie vanuit specifieke inhoudelijke expertise. De deelnemers werden uitgedaagd om na te denken over procesregels voor de proef, maar gaven aan daar geen behoefte aan te hebben. Een ‘huiswerkvraag’ over innovatieve aanpakken om democratische legitimiteit te bereiken in de besluitvorming heeft bijvoorbeeld niet tot nieuwe inzichten geleid.

Een proef is altijd geslaagd … en voldoet nooit aan alle verwachtingen

Het is duidelijk geworden hoe belangrijk het is om in het proces zorgvuldig rekening te houden met de individuele belangen van alle actoren. Dat is dé weg naar investeringsbereidheid. Duidelijk is ook dat open procesinnovatie in gebiedsontwikkeling werkt, maar alleen als de partijen – tijdelijk – algemene belangen voor eigen belangen kunnen stellen en uit hun ‘comfortzone’ willen en kunnen stappen.

Het vervolg

Voor het vervolgproces zijn zowel gidsen als verkenners nodig. Zij moeten de gebiedsactoren helpen bij het ontwikkelen en implementeren van nieuwe werkwijzen en competenties. En: wellicht is zelfs een echte paradigmashift noodzakelijk. De nieuwe samenwerkelijkheid betekent dat we afhankelijkheid niet meer mogen zien als een belemmerende factor, maar juist als de kracht van lokale gebiedsontwikkeling. De Gemeente Hengelo heeft de komende jaren een grote opgave om van ruim honderd bestemmingsplannen en dertig visies naar één omgevingsvisie en -plan te gaan. Met veel enthousiasme en daadkracht gaat de gemeente die opgave aan met de stad.

Het lectoraat Ontwikkeling Werklocaties verricht praktijkgericht onderzoek, ontwikkelt tools en levert kennis en expertise over werklocatieontwikkeling. De specifieke focus van het lectoraat is de sterk veranderende rol van de overheid en in het bijzonder het identificeren van effectieve vraaggerichte werkwijzen. Het lectoraat is kennispartner van Herstructureringsmaatschappij Overijssel en de Provincie Overijssel. Voor contact: k.e.bugge@saxion.nl

Kjell-Erik Bugge, lector Ontwikkeling Werklocaties aan de Saxion Hogeschool, was als procesbegeleider betrokken bij de proef cocreatie in het Havengebied.

Estivani Kemerink op Schiphorst-Matti, is procesmanager bij de afdeling Ruimte en Bouwen en cocreatieadviseur voor de Gemeente Hengelo, e.kemerinkopschiphorst@hengelo.nl.