Stichtse Vecht baseert omgevingsvisie op cultureel erfgoed
Trendlijnen maken kernkwaliteiten zichtbaar

| 20 juni 2018

Cultureel erfgoed kan een bijzondere rol spelen in gemeentelijke omgevingsvisies. Het heeft de kracht om uiteenlopende opgaven met elkaar te verbinden en mensen sterker bij het debat over hun leefomgeving te betrekken. Zo formuleerden ontwerpers en bewoners in de gemeente Stichtse Vecht acht ‘trendlijnen’ als toetsingskader voor nieuwe plannen.

De invoering van de Omgevingswet mag tot 1 januari 2021 zijn uitgesteld, maar op veel plaatsen bereiden gemeenten zich al voor op de grote veranderingen die de nieuwe wet met zich meebrengen. Een ervan is het schrijven van een lokale omgevingsvisie met daarin strategische keuzes voor de fysieke leefomgeving. Grote opgaven als de energietransitie, waterveiligheid en het verduurzamen van mobiliteit moeten daarin een plaats krijgen. De wetgever heeft bepaald dat al deze beleidsthema’s op een integrale manier aan de orde moeten komen. Dat kan alleen als een gemeente een helder verhaal heeft over wat voor stad of dorp ze wil zijn en welke keuzes daarvoor nodig zijn.

Cultuurhistorie strategisch inzetten

Om een omgevingsvisie op deze manier vorm te geven, moet eerst duidelijk zijn wat het DNA is van een gemeente. In die zoektocht naar het unieke karakter spelen de cultuurhistorische kwaliteiten een belangrijke rol. Ze geven aan waarom bewoners en bezoekers een bepaald gebied waarderen en koesteren. Het zijn de kernwaarden die je als gemeente koestert en die tegelijkertijd een belangrijke inspiratiebron kunnen zijn voor toekomstig beleid.

De provinciale Steunpunten Cultureel Erfgoed en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) organiseren dit jaar regionale bijeenkomsten voor gemeentelijke beleidsmedewerkers die op deze manier aan de slag willen met hun cultuurhistorie. ‘Cultureel erfgoed is al op een goede manier in de Omgevingswet verankerd, maar gemeenten kunnen hun verleden nog veel strategischer inzetten om opgaven uit verschillende sectoren met elkaar te verbinden’, vertelt Martin van Bleek, adviseur bij het Gelders Genootschap en mede-initiatiefnemer van de inspiratiesessies. ‘In de praktijk blijkt erfgoed een goede kapstok om met burgers en maatschappelijke organisaties van gedachten te wisselen over de omgevingsvisie. Voor de wetgever is zo’n uitgebreid participatietraject een harde eis.’

Denken vanuit trendlijnen

Inmiddels heeft Van Bleek vier provinciale bijeenkomsten achter de rug. Acht sessies komen er nog aan. Erfgoedambtenaren en opvallend veel RO-professionals laten zich daar inspireren door de verhalen van collega’s. Stichtse Vecht is een van de gemeenten die hun cultureel erfgoed bewust inzetten als onderlegger voor hun omgevingsvisie. De gemeente had al eerder een aansprekend verhaal over het gebied laten opstellen door Bureau SteenhuisMeurs. Dat onderzocht de kernkwaliteiten van Stichtse Vecht en presenteerde deze in de vorm van verhaallijnen over de ontwikkelingsgeschiedenis van de gemeente.

Paul Meurs: ‘We hebben de krachten geïdentificeerd die Stichtse Vecht hebben gemaakt tot wat het nu is en trekken deze door naar de toekomst in de vorm van trendlijnen. Denk aan het ontstaan van de buitenplaatsen langs de Vecht, de middeleeuwse cope-verkavelingen rond Kockengen of de aanleg van de spoorlijn Amsterdam-Utrecht en snelweg A2. Vervolgens is het de vraag hoe je die kennis in kunt zetten bij nieuwe opgaven als energietransitie of verstedelijking. Sommige ontwikkelingen kunnen een negatief effect op een trendlijn hebben en voor vervlakking zorgen. Andere opgaven kunnen de kwaliteiten van een gebied juist versterken door erbij aan te sluiten. We geven per trendlijn mogelijke kansen en risico’s aan. Het is uiteindelijk aan de politiek om daar besluiten over te nemen. Ons verhaal is bedoeld als onderlegger voor het beleid.’

Meeschrijfsessies en generatiegesprekken

Erfgoedadviseur Valesca van den Bergh van Stichtse Vecht is enthousiast over het werken met trendlijnen. ‘Het is voor ons een experiment, maar we merken nu al dat mensen het leuk vinden om op deze manier mee te denken over de kernkwaliteiten van hun leefomgeving. Zo waren lokale erfgoedgroepen nauw betrokken bij het proces rondom het formuleren van de trendlijnen. Ook gaan we binnenkort generatiegesprekken voeren om te kijken of jongeren en ouderen zich in de uitkomsten herkennen en op dezelfde manier naar hun gemeente kijken.’

Van den Bergh wil de nieuwe gemeenteraadsleden bij het project betrekken. Zij moeten immers volgend jaar als de omgevingsvisie wordt geschreven een zorgvuldige afweging tussen allerlei belangen kunnen maken. ‘De belangrijkste ruimtelijke opgaven moeten we nog formuleren, maar het gaat bijvoorbeeld om de vraag hoe je de behoefte aan woningbouw combineert met de wens om het karakter van de Vechtdorpen en de buitenplaatsen te behouden. Een belangrijk kwaliteit van Stichtse Vecht ligt nu eenmaal in het bijzondere cultuurlandschap dat hier in de loop van de eeuwen is ontstaan.’

Jaco Boer

Meer weten over de ontstaansgeschiedenis van het cultuurlandschap van Stichtse Vecht? De website www.vensteropdevecht.nl geeft een helder overzicht en was een belangrijke bron bij het opstellen van de trendlijnen over het gebied.

Erfgoed en ruimte

Nederland verandert voortdurend. Hoe houden we het karakter van ons land zichtbaar? In het programma Erfgoed en Ruimte zet de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed samen met andere partijen in op ruimtelijke ordening vanuit cultuurhistorische inspiratie. ROm doet er verslag van. Ontdek ook op www.erfgoedenruimte.nl hoe cultureel erfgoed basis is voor kwaliteit in ruimtelijke opgaven.