Gezondheid pijler in omgevingsvisie in NEO-gemeenten Overijssel
Met de quickscan naar een next level

| 21 februari 2019

Auteur Marc van der Ploeg

In de Omgevingswet staat dat eenieder zorg moet dragen voor het bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving. Dat geldt dus ook voor de overheid. Maar hoe kan gezondheid worden verankerd in de omgevingsvisie? In de gemeenten Nunspeet, Elburg en Oldebroek is daarbij gebruikgemaakt van de Quickscan Gezonde Leefomgeving.

Dit is een verkorte versie van het artikel in ROm 1-2, februari 2019. ROm is gratis voor ambtenaren. Wordt nu abonnee!

De Omgevingswet wordt per 2021 van kracht en bundelt alle bestaande wetten met een ruimtelijk aspect. De omgevingsvisie is een van de instrumenten van de wet waarin overheden hun ruimtelijke beleidsvisie verwoorden. Het gaat daarbij om het beschrijven van de ambities en kernwaarden. Vrijwel alle gemeenten zijn zich aan het voorbereiden op de nieuwe wet en er zijn ook al diverse omgevingsvisies klaar. In dit praktijkvoorbeeld wordt beschreven hoe de gemeenten Nunspeet, Elburg en Oldebroek, kortweg de NEO-gemeenten, dit hebben aangepakt en hoe zij hierin hebben samengewerkt met de GGD.

Gezondheid geen beleidsdoel op zichzelf …

In 2016 hebben de NEO-gemeenten afgesproken om samen op te trekken bij het schrijven van een basisvisie waaraan elk van de drie gemeenten lokale accenten zou toevoegen.
In datzelfde jaar ontstond het instrument Leefomgeving, ook wel bekend onder de naam Gelderse Gezondheidswijzer: een manier om de gezondheid van de leefomgeving te screenen. De gemeente zocht contact met de GGD Noord- en Oost-Gelderland voor een training om met de Gelderse Gezondheidswijzer te leren werken. Er volgde een sessie waaraan naast ambtenaren ruimtelijke ordening medewerkers van andere afdelingen meededen, zoals van volksgezondheid en milieu. Ook de Omgevingsdienst Noord-Veluwe (ODNV) was erbij. Men raakte enthousiast over de bruikbaarheid en eenvoud van de methodiek en de inzichten die het instrument gaf. Gezondheid in de leefomgeving is een breed begrip en komt onder meer tot uiting in bescherming tegen schadelijke invloeden als luchtverontreiniging en lawaai. Ook de sociale context is van belang, evenals de gezondheidsbevorderende kant. Dat gaat dan bijvoorbeeld over een omgeving die uitnodigt tot bewegen en met het nodige groen. Een groene omgeving draagt onder andere bij aan reductie van stress, vermindering van depressieve klachten en heeft een gunstige invloed op chronische aandoeningen als hart- en vaatziekten.

Nunspeet, Elburg en Oldebroek zijn gemeenten in de noordelijkste punt van de Veluwe. De kernen zijn relatief klein, er is geen sprake van verregaande verstedelijking. Ze bestaan uit een groot natuurlijk en agrarisch buitengebied met een uitgebreid wandel- en fietsnetwerk. De omgeving biedt een afwisselend beeld van historische plekken, bossen, weilanden en water. Recreatie speelt een grote rol in de gemeenten.

Herfst in Oostendorp, gemeente Elburg.

Streefbeelden
Geïnspireerd door de voorbeelden uit de quickscan hebben medewerkers van de gemeente en de ODNV een Kwaliteitswijzer opgesteld waarin zij vastlegden hoe zij gezondheid wilden vertalen naar de leefomgeving. De quickscan geeft richting aan de bijbehorende ambities.
Maar ze zijn daarbij een stapje verdergegaan. Het idee was dat er verschillende soorten omgevingen zijn met elk hun eigen kenmerken. Moet je aan een bedrijventerrein dezelfde eisen stellen als aan een woonwijk of een recreatiegebied? ‘Nee’ vonden de NEO-gemeenten en ze hebben dat uitgewerkt in zogenaamde gebiedsstreefbeelden. Voor elk type gebied werd de huidige situatie beschreven en welke kant men daar op wil met gezondheid. De Kwaliteitswijzer is gebruikt als uitgangspunt voor de visie. De gebiedsperspectieven waren daarnaast bedoeld om er later, in de gemeentelijke omgevingsplannen, gebiedsgerichte gemeentelijke milieunormen aan te kunnen koppelen. Dan kan men bijvoorbeeld denken aan geluidsnormen of normen voor luchtkwaliteit zoals voor fijnstof en roet.

… maar integraal deel van andere beleidsthema’s

 

Uitdagingen
De GGD heeft meegelezen met de conceptversie van de omgevingsvisies en deze voorzien van tips en adviezen, waarvan een groot deel is meegenomen. De omgevingsvisies van de NEO-gemeenten zijn inmiddels vastgesteld door de gemeenteraden. Het thema gezondheid heeft daarin een duidelijke plek gekregen en is uitgewerkt voor de verschillende omgevingen van natuur tot industrie. Het bijzondere is dat gezondheid niet zozeer een beleidsdoel op zichzelf is geworden, maar juist een wezenlijk onderdeel vormt van andere thema’s die zijn samengevat in de overkoepelende domeinen People, Planet en Profit.
De gemeenten hebben natuurlijk mee dat ze erg groen zijn en een aantrekkelijk woongebied vormen. Bovendien kennen de gemeenten geen grootstedelijke problemen en is de sociale cohesie groot. Maar er liggen ook de nodige uitdagingen zoals vergrijzing en de balans tussen gezonde bedrijvigheid en het milieu. Daarnaast willen de gemeenten jonge gezinnen trekken en behouden. Dat betekent dat daar rekening mee moet worden gehouden in het inrichten van de ruimte. Voor ouderen is het belangrijk dat voorzieningen bereikbaar zijn zoals winkels en zorgvoorzieningen. Ouderen hebben een gemiddelde actieradius van 500 meter wat vraagt om een voetgangersvriendelijke bebouwde omgeving met voldoende bankjes en ontmoetingsplekken. Kinderen hebben ruimte en mogelijkheden nodig om te kunnen spelen. Jonge gezinnen hebben ook behoefte aan scholen en kinderdagverblijven.

 

De drie omgevingsvisies zijn overigens te bekijken via de respectievelijke gemeentelijke websites. De omgevingsvisies van Oldebroek en Elburg zijn vormgegeven als websites.

De Quickscan Gezonde Leefomgeving, voorheen Gelderse Gezondheidswijzer werd in 2016 ontwikkeld door de provincie Gelderland, Royal HaskoningDHV, GGD Noord- en Oost-Gelderland, GGD Gelderland-Midden en GGD Gelderland-Zuid. In 2017 is de Gelderse Gezondheidswijzer verder doorontwikkeld door de drie Gelderse GGD’en, met het doel de verschillende thema’s te actualiseren en het instrument beter geschikt te maken voor gebruik buiten Gelderland.

De Gelderse Gezondheidswijzer werkt systematisch, maar vraagt om afweging en discussie. Collega’s van verschillende beleidsterreinen vullen elkaar hierbij aan en de thema’s worden daarom het beste samen doorlopen.
Het begint met een gebiedsomschrijving. Sociale, gezondheids- en bouwkundige aspecten worden in kaart gebracht. De gebiedsomschrijving biedt context voor de uitkomst van de scan. Aan de hand van factsheets worden data en gezondheidseffecten van verschillende omgevingsfactoren op buurtniveau bekeken. Zowel gezondheidsbevorderende als -beschermende thema’s komen aan bod. Er wordt per thema een score bepaald.

De thema’s en scores worden overzichtelijk weergegeven in een verbeelding van de wijzer (zie beeld…)

De factsheets geven per thema de gezondheidsambitie en suggesties voor een verbeterde inrichting.
De open opzet van de quickscan biedt gemeenten ruimte om het instrument aan te passen aan de eigen behoefte, bijvoorbeeld door thema’s toe te voegen of weg te laten. Ook de ambities kan men zelf vaststellen.
De Quickscan Gezonde Leefomgeving is nadrukkelijk geen toetsingskader of er wel of niet aan een norm, richtwaarde of juridische eis wordt voldaan.

Het resultaat vormt een basis voor de dialoog met collega’s, professionals, bewoners en anderen. Aan de hand van hun input, beleving en discussie over de scores, komt men tot gezamenlijke gebiedsambities die bijvoorbeeld kunnen worden opgenomen in de omgevingsvisie.
Meer info: www.quickscangezondeleefomgeving.nl.

Het ‘wiel’ van de Gelderse Gezondheidswijzer.