Toekomstscenario’s in Overijssel leiden tot gespreksstof
Confrontatie met de wereld van 2050

| 29 april 2019

auteur Frank Stroeken

Frank Stroeken is Ateliermeester bij AtelierOverijssel en werkt daarnaast bij Wing.

Ruimtelijke ordening is droomhandel. Polderen noemen we het ook wel. Vanuit ruimtelijke ordening faciliteren we veranderingen, geïnitieerd door diverse partijen die werken vanuit ongelijksoortige doelen. Ondernemers, waterschappen, natuurorganisaties, boeren, wegbeheerders en woningcoöperaties bouwen allemaal aan de toekomst van Overijssel. Echter, elk van deze partijen individueel heeft zijn eigen droombeeld van het landschap van de toekomst. In Overijssel proberen ze droombeelden én verwachtingen bij elkaar te brengen. Onder de noemer Toekomstverkenning Overijssels Landschap 2050 zijn vier scenario’s uitgewerkt.

Dit is een verkorte versie van het artikel in ROm 4, april 2019. ROm is gratis voor ambtenaren in het domein van de fysieke leefomgeving. Word nu abonnee!

Het compromis van 2019 is een mix van natuur, economie, privaat belang en publiek belang, die terechtkomt in omgevingsvisies en bestemmingsplannen. Hoe die mix nu gemaakt wordt, is anders dan dertig jaar geleden. En over dertig jaar zal het weer anders zijn.
Hoe die wereld er dan uitziet, daar kunnen we ons moeilijk een voorstelling van maken. Maar als we dat wel konden, zou dat nu leiden tot andere keuzes? Als we nu zouden weten dat grootschalige techniek het landschap in 2050 regeert of in plaats daarvan misschien wel de ecologische moraal, zou dat invloed hebben op de keuzes die we nu maken in omgevingsvisies? AtelierOverijssel en Trendbureau Overijssel denken van wel en willen hierop anticiperen met vier provinciale toekomstscenario’s, die leiden tot prikkeling en debat hierover. Debat over mogelijke toekomsten scherpt beleidsmakers, bestuurders, politici en ruimtemakers.

’De werkelijkheid herbergt altijd veel meer dan één toekomst’

De toekomst voorspellen kunnen we niet, maar we kunnen wel op basis van huidige trends aannemelijke verhalen vertellen en voorstelbare beelden schetsen van hoe de toekomst er op verschillende manieren uit zou kunnen zien. Dit helpt om te beseffen wat zekerheden en onzekerheden zijn. Het helpt om een idee te vormen van robuuste delen en kwetsbaarheden in onze landschappen. Het helpt om te bedenken: in welke omgeving verwacht ik aangenaam te kunnen leven? Het gaat uiteindelijk om ruimtelijke kwaliteit.

Kernonzekerheden
Toekomstverkenning Overijssels Landschap 2050, vorig jaar uitgevoerd door AtelierOverijssel en Trendbureau Overijssel, is achter de schermen ondersteund door Provincie Overijssel. Eind januari verscheen een imposante publicatie met de scenario’s onder de titel Situatie gewijzigd.

De omgevingsscenario’s zijn in de basis gedefinieerd door uit te gaan van twee kernonzekerheden die als assen in een kruis zijn geplaatst:

  • De as ruimtelijke ontwikkeling heeft als uitersten: centralisatie in de Randstad met tevens een strenge ruimtelijke ordening en anderzijds economische spreiding door Nederland met vrijere ruimtelijke regels.
  • De as dominante waardeoriëntatie heeft als uitersten: een op economisch gewin gebaseerde waardeoriëntatie versus een welvaartsbegrip dat grote waarde toekent aan gezondheid, duurzaamheid, natuur en geluk.

Door de assen te kruisen zijn vier omgevingsscenario’s ontstaan (zie kader).

 

Vier toekomstscenario’s

Techno Overijssel
Nieuwsgierig, ambitieus en optimistisch. Onze provincie heeft een enorme technologische dynamiek. Mensen gaan voor economische groei en vertrouwen erop dat dit prima kan samengaan met duurzaamheid. Dit uit zich in vergaande groei van mobiliteit, ter land en in de lucht. Het landschap bevat minder grondgebonden landbouw en krijgt omvangrijke groene woonlandschappen.

Cultuur Natuur Overijssel
Het aantal mensen in Overijssel groeit. Steeds maar meer produceren en consumeren is achterhaald. We zetten in op circulaire bouwstromen, schone landbouw zonder veehouderij en milieutechniek. Energie wordt spaarzaam gebruikt en wordt duurzaam en verspreid opgewekt. De natuur is overal verweven met het landschap. Zelfwerkzaamheid, op tal van gebieden leidt tot dynamische gemeenschappen.

Verhalend Overijssel
De eigen streek is het belangrijkste in dit scenario. Inwoners hebben veel invloed op beleid en vinden sociale samenhang en identiteit belangrijker dan ongebreidelde economische groei. De samenleving heeft een middenweg gevonden om vitaliteit te combineren met economische krimp. Voor toerisme en gezondheid ontstaat meer natuur. De energievoorziening komt grotendeels van buiten de provincie.

Productief Overijssel
Groei om onze welvaart vast te houden. Dat is de belangrijkste waarde in dit scenario. De concurrentie is hevig en het aantal bewoners krimpt. We gebruiken een kwart meer energie en concurreren met traditionele producten in de landbouw. Grootschalige velden en grote gebouwen bepalen het landschap. Er ontstaan forse concentraties van windmolens en zonneparken. Voor de natuur is minder ruimte.

Fundament
De scenario’s zijn zodanig samengesteld dat ze aannemelijk en op hun eigen manier overtuigend zijn. Onderbouwing is gezocht in onderzoeken naar scenario’s van onder meer het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), aangevuld met trends die in de loop van vorig jaar zijn ontdekt en gekarakteriseerd. Kaarten, impressies, schema’s en soms berekeningen hebben gezorgd voor heldere contouren van de vier werelden.

Na afloop van dit maakproces zijn Trendbureau Overijssel en AtelierOverijssel met de samenleving het debat aangegaan over de vraagstukken die door de scenario’s worden opgeroepen. Het zijn vraagstukken die steeds ook raakvlakken hebben met de ruimtelijke opgaven van nu.
Zo staat bij het scenario Techno Overijssel als een van de vragen centraal hoe gevaarlijk het getoonde vertrouwen in technologie is. Een andere hoofdvraag is wat er gebeurt met de toegankelijkheid van het landschap als de geschetste groene privatisering plaatsvindt.
Bij Cultuur Natuur Overijssel gaat het onder meer om de rol van de overheid in deze idealistische zelfwerkzame wereld en de beelden die horen bij de ver doorgevoerde agro-ecologie van dit scenario.

Bij het scenario Verhalend Overijssel speelt het vraagstuk of het echt denkbaar is dat toerismeondernemers en zorgverzekeraars in de toekomst steunpilaren worden van nieuwe natuur. En of bij doorgaande krimp inderdaad nog steeds sprake kan zijn van een vitale samenleving.
Denkend over Productief Overijssel komen vragen op als: Kan de samenleving nog wel functioneren als onze natuurlijke systemen alle veerkracht verloren hebben?; Hoe gaan we straks wennen aan het extreem verzakelijkte landschap van Overijssel?

En zo staan er veel meer vragen in de publicatie, die de lezer vooral moeten prikkelen en uitnodigen om zelf vragen te stellen en daarmee het debat aan te gaan op het moment dat een toekomstige ontwikkeling als een voorspelbare zaak wordt voorgesteld.

 

Meer dan verhalen
De publicatie met de toekomstscenario’s bestaat uit niet meer dan verhalen en beelden. De inhoud komt alleen tot leven in gesprekken over de toekomst van het Overijsselse landschap. AtelierOverijssel en Trendbureau Overijssel gaan daarom in de komende periode continu het gesprek aan in Overijssel met de scenario’s als munitie.
De publicatie is gratis te bestellen via www.atelieroverijssel.nl.

Scenario Techno Overijssel uit zich in vergaande groei van mobiliteit, ter land en in de lucht. Het landschap bevat minder grondgebonden landbouw en krijgt omvangrijke groene woonlandschappen.
Beeld Situatie gewijzigd