Archeologie in bouwprojecten is prima te managen
De ontwikkelkracht van erfgoed

| 29 mei 2019

AUTEURS JOLANDA BOS EN BOUDEWIJN GOUDSWAARD/J.BOS@THE-MISSINGLINK.NL

Jolanda Bos en Boudewijn Goudswaard zijn beiden erfgoedadviseur bij The Missing Link. Zij is gespecialiseerd in risicobeheersing en de waarde van erfgoed, en in de wijze waarop erfgoed te gebruiken is voor imago en identiteit in (ruimtelijke) ontwikkelingen. Hij is senior archeoloog en geeft trainingen op het gebied van archeologisch contractmanagement en goed opdrachtgeverschap in de archeologie.

Archeologie blijft voor ontwikkelaars vaak een niet te beheersen hobbel met wetenschappelijk onderzoek waaraan geen einde lijkt te komen. Dat is op te lossen met een tijdige risico- en kansenanalyse, waaruit is op te maken of er een probleem is met archeologisch onderzoek en hoe dat dan het beste is te beheersen. Sterker, met de Omgevingswet kunnen archeologie en erfgoed een nog positievere bijdrage leveren aan ruimtelijke ontwikkelingen. Jolanda Bos en Boudewijn Goudswaard leggen uit.

Dit is een verkorte versie van het artikel in ROm 5, mei, 2019. ROm is gratis voor ambtenaren in de fysieke leefomgeving. Word nu abonnee!

 

Opgravingen in een bouwproject in stedelijke omgeving. Beeld The Missing Link

 

 

 

 

 

 

 

In de praktijk zien wij een toegenomen acceptatie en vertrouwdheid met archeologie als omgevingsconditie. Dit geldt voor zowel overheden als private partijen. De stappen van het Archeologisch Monumentzorg Proces (AMZ-proces) zijn bij velen bekend. Voor de uitvoering van archeologisch onderzoek wordt, indien van toepassing, tijd en geld beschikbaar gehouden. Hierdoor hebben project- en vergunningsmanagers het idee archeologie als projectonderdeel onder controle te hebben: ‘nog even een onderzoekje en dan kunnen we verder’. Cijfers uit de Erfgoedmonitor 2017, een uitgave van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE), lijken daarop ook te wijzen. In de meeste gevallen volstaat het uitvoeren van inventariserend onderzoek in de vorm van een bureau-, boor- of proefsleuvenonderzoek.

Schematische weergave van het Archeologisch Monumentzorg Proces (AMZ proces). Beeld The Missing Link

‘Grondexploitatie lijdt onnodig onder archeologie’

Deze onderzoeksrapporten worden getoetst door het bevoegd gezag en vervolgens gebruikt voor ruimtelijke procedures, zoals bijvoorbeeld een aanvraag omgevingsvergunning. Als hierna nog vervolgmaatregelen nodig zijn in de vorm van behoud, wordt over het algemeen gekozen om de archeologische resten op te graven. Ook dat blijkt uit de erfgoedmonitor van de RCE. Behoud in situ heeft in gemeentelijk beleid en de Erfgoedwet de voorkeur boven opgraven, maar de praktijk laat dus zien dat planaanpassing vaak of niet mogelijk of niet wenselijk is vanwege de grote minderopbrengst in woningbouwmeters. Hierin zit duidelijk een knelpunt. Om dit verschil tussen beleidswens en projectpraktijk te begrijpen, moeten we kijken hoe archeologie wordt gemanaged in het bouwproces en bij ruimtelijke ontwikkeling.

Grote risico’s
Voor ontwikkelaars ontstaan archeologische problemen als iets belangrijks in de grond zit en vervolgmaatregelen nodig zijn. Een heel scala van vaak onbekende beheersproblemen komt dan op het bord van de ontwikkelingsmanager te liggen. Die houdt daar vooraf vaak geen of weinig rekening mee, omdat het tijd en geld kost. Met alle gevolgen van dien.
Wij zien in de praktijk dat in het budget meestal alleen een globale – niet doorgerekende – reservering in de grex is opgenomen voor de aannemingssom van het inventariserend onderzoek. Eventuele kosten van vervolgonderzoek zijn doorgaans niet meegenomen en helemaal al niet de kosten van opgravingen en eventuele beheersmaatregelen. Die kunnen echter wel directe gevolgen hebben voor de grondexploitatie, en voor onderaannemers, leveranciers en de opleveringsdatum.
Aan welke eisen vervolgonderzoek of de planaanpassing moeten voldoen, wie die eisen stelt, wie het onderzoek betaalt en wie het uitvoert; het zijn zeer essentiële vragen om te komen tot heldere definities en afspraken om archeologisch onderzoek op een zorgvuldige manier te doen en te beheersen. Uiteindelijk gaat het om de keuze voor een passende contractvorm en management daarvan. Het gebeurt nog te vaak dat er een archeologisch programma van eisen in de markt wordt gezet zonder bepalingen of inschrijfstaat, door een archeologische aannemer zelf geschreven.

Kwaliteitsimpuls
Archeologie biedt veel eerder – in de tenderfase en de ontwerpfase van projecten – interessante mogelijkheden. Zo kun je als ontwikkelaar aantonen dat je alle omgevingsaspecten beheerst, de risico’s ervan onderkend én laten zien dat je archeologie in kunt zetten als kwaliteitsimpuls bij de ontwikkeling. Het is onze ervaring dat opdrachtgevers zo meer slagkracht krijgen in de tenderfase. Projecten die worden aanbesteed middels een concurrentiegerichte dialoog zijn daar een goed voorbeeld van. In die aanbestedingsvorm kan een ontwikkelaar tijdens de dialoogrondes opvallen door enerzijds zijn kennis te laten zien van het beheersen van archeologie en anderzijds door het gebruik van archeologie mee te nemen bij het realiseren van andere projectdoelen. Archeologie is bijvoorbeeld in te zetten voor aspecten als veiligheid, saamhorigheid, projectcommunicatie, het imago en de marketing van ontwikkelingen. Archeologie kan de eigenheid of de identiteit van een gebied benadrukken. Die identiteit kan al vroeg, in het cocreatief proces van een ontwikkelingsplan, bijdragen aan nieuwe ontwikkelingen. Zo creëer je met dit erfgoed een mooiere omgeving waarin mensen zich beter thuis voelen.

‘Er valt winst te halen met archeologie in de planfase’

Archeologie en erfgoed hebben ontwikkelaars dus aanzienlijk meer te bieden dan het probleemloos afvinken van de bouwconditie archeologie. Het kan een zeer positieve bijdrage leveren in eerdere fasen, met name bij tenders, of basis en inspiratie vormen voor het ontwerp en als boegbeeld fungeren tijdens de uitvoering. Erfgoed is op die manier in het kader van de nieuwe Omgevingswet en omgevingsvisies een belangrijk instrument bij het vormgeven van omgevingsplannen. Met deze aanpak is archeologie niet langer een hindermacht, maar werkelijk een ontwikkelkracht.

 

Aandachtspunten bij erfgoedmanagement

– Maak vooraf duidelijke afspraken wat er moet of wat wenselijk is ten aanzien van de scope archeologie met de bevoegde overheid.
– Maak vooraf een kosten- en risicoscan en neem de uitkomst op in de grex.
– Reserveer daarin een bedrag voor het vertellen van het verhaal.
– Breng de maximumdoorlooptijd van het onderzoek in kaart en integreer die in de masterplanning.
– Zorg voor een goede rolverdeling tussen alle betrokkenen.
– Zorg voor een bestuurbaar contract en contractmanagement in het veld.