Binnensteden in suburbane gebieden

| 8 mei 2019

De ontwikkeling van nieuwe suburbane woon-werk-winkelcentra vermindert de druk op de centrale stad. Bovendien versterken we daarmee het multifunctionele karakter van onze suburbs. Ze worden  stedenbouwkundig diverser, krijgen meer kwaliteit als levendige en aantrekkelijke enclaves om te winkelen en te recreëren. Voor de ruimtelijke ordening van de 21ste eeuw is de ontwikkeling van nieuwe centra dan ook een van de belangrijkste opgaven, meent Pieter van der Heijde.

Dit artikel verscheen eerder in ROm 5, mei 2019. ROm is gratis voor ambtenaren. Word nu abonnee!

In de afgelopen 75 jaar is het stedelijke gebied in Nederland fors uitgebreid. Met name in de vorm van monofunctionele woonwijken en bedrijventerreinen in een lage dichtheid. De zogenaamde ‘urban sprawl’. In deze periode heeft ook deconcentratie plaatsgevonden van diverse andere functies die voorheen in de binnensteden waren geconcentreerd, zoals kantoren, winkels, vrije tijdsvoorzieningen en maatschappelijke voorzieningen. Ook deze functies werden veelal op monofunctionele wijze ontwikkeld in de vorm van winkelcentra en kantorenparken.

Doembeeld Los Angeles
Het beleid van de overheid was in deze periode sterk gericht op de ontwikkeling van de uitleglocaties. Vanaf de jaren zeventig tevens op de vernieuwing van de binnensteden, die door de suburbanisatie in verval waren geraakt. Nieuwe centrumstedelijke functies werden zoveel mogelijk in de binnensteden gefaciliteerd. Maar als de lokale overheid hier niet in slaagde was er geen alternatief vestigingsbeleid voorhanden. Bijvoorbeeld om zoveel mogelijk van deze functies te clusteren. Als gevolg hiervan ontstond een sterke spreiding van centrumstedelijke functies over het suburbane gebied. Bijvoorbeeld in de vorm van solitair gesitueerde ziekenhuizen, scholen en vrije tijdsvoorzieningen.

Versterking van nieuwe centra reduceert uitbreiding stedelijk gebied’

De sterke uitbreiding van het stedelijke gebied in Nederland heeft verstrekkende gevolgen. Allereerst is inmiddels een substantieel deel van de groene ruimte bebouwd. Reeds in de jaren tachtig ontstond het angstbeeld dat in Nederland een tweede Los Angeles zou ontstaan; een eindeloze aaneenschakeling van stedelijke gebieden. Sindsdien is deze situatie in toenemende mate werkelijkheid geworden.
Een tweede gevolg is dat door de sterke spreiding van bevolking, bedrijven en (commerciële) voorzieningen er veel verkeersbewegingen zijn, met congestie op de wegen als gevolg. Door de lage dichtheid is het ook minder gemakkelijk om hoogwaardige openbaar vervoerssystemen te ontwikkelen. Hiervoor zijn immers forse reizigersstromen nodig. Door de sterke spreiding is verder onvoldoende sprake van aantrekkelijke centrumstedelijke locaties in het suburbane gebied met kwaliteitsvolle centrumstedelijke woonmilieus in een multifunctionele omgeving.

Incomplete centra
Voor de verzorging van de nieuwe bewoners zijn in de suburbane gebieden diverse winkelcentra ontwikkeld. In de loop van de tijd zijn deze uitgekristalliseerd tot nieuwe centrumgebieden. Nieuwe centra kunnen we definiëren als de grootste concentraties aan centrumstedelijke functies in een stadsgewest met een multifunctionele invulling alsmede bovenwijkse voorzieningen op locaties waar voorheen geen sprake was van een stedelijk centrum . In Nederland zijn circa zeventig nieuwe centra gesitueerd. Dit betreffen stadsdeelcentra, de centra van groeikernen, voormalige dorpskernen die zich sterk hebben ontwikkeld, brownfieldontwikkelingen zoals Nieuw Laakhaven en de Kop van Zuid en universiteitscampussen. Ook de bestaande nieuwe centra zijn sterk in ontwikkeling: in 80 procent van de gevallen is sprake van uitbreidingsplannen. Maar ondanks deze dynamiek zijn de nieuwe centra functioneel incompleet en in vergelijking met de binnensteden beperkt in het aantal bovenwijkse en stedelijke voorzieningen. Ook de fysieke uitstraling is in veel gevallen onaantrekkelijk.

Nieuwe centra als wapen in de strijd tegen ‘urban sprawl’

In feite zijn veel nieuwe centra in Nederland nog lang niet uitgekristalliseerd, mede een gevolg van overheidsbeleid dat gedurende een lange periode gericht was op de stedelijke vernieuwing van de binnensteden. Dit ging nogal eens ten koste van de vernieuwing, uitbreiding en completering van de nieuwe centra

Economische synergie
Nieuwe centra kunnen een belangrijke rol spelen in het afremmen van ‘urban sprawl’. Met name door de mogelijkheden van deze gebieden om hier intensief bebouwde centrumstedelijke gebieden te realiseren. Hier kan een aanzienlijk deel van de gewenste binnenstedelijke bouwopgave gestalte krijgen. Dit remt de verdere uitbreiding van het stedelijk gebied en draagt bij aan de omvangrijke behoefte aan centrumstedelijke woonmilieus.
Door economische functies en voorzieningen in nieuwe centra te concentreren ontstaat bovendien meerwaarde in de vorm van economische synergie. Dit leidt tot meer informele contacten en hogere bestedingen. Ook het draagvlak voor nieuwe voorzieningen neemt hierdoor toe. Aangezien veel van de winkelcentra in deze gebieden kampen met leegstand is dit van groot belang. Met de ontwikkeling van multifuctionele gebieden, waar naast kantoren tevens winkels, vrije tijdsvoorzieningen en openbaar vervoer een plek krijgen, ontstaat meer variatie in de vestigingsmilieus voor bedrijven. Het merendeel van de kantoorhoudende bedrijven heeft een voorkeur voor dit soort gebieden. Door in nieuwe centra te intensiveren ontstaan bovendien omvangrijke concentraties van bewoners, werknemers en bezoekers. Dit biedt mogelijkheden voor de aanleg van hoogwaardig openbaar vervoer.

Voor het suburbane gebied levert de ontwikkeling van nieuwe centra de mogelijkheid om met het multifunctionele karakter en de intensieve bebouwing het monofunctionele en extensieve karakter te doorbreken. De kwaliteit van het suburbane gebied neemt hierdoor toe. Niet alleen stedenbouwkundig, maar ook voor de bewoners en werknemers met levendige en aantrekkelijke enclaves om te winkelen en te recreëren. Voor de ruimtelijke ordening van de 21e eeuw is de ontwikkeling van nieuwe centra dan ook een van de belangrijkste opgaven.

Pieter van der Heijde
algemeen directeur van Bureau Stedelijke Planning

Wembley, Londen als dynamisch suburbaan centrum.
Beeld Bureau Stedelijke Planning