Bouwen aan plekken met identiteit – met open vizier!

| 11 april 2019

Een paar weken terug was ik dagvoorzitter op het kennisevent Bouwen aan plekken met identiteit dat wij (The Missing Link) samen met de Reinwardt Academie, het ministerie van OCW en het Restauratiefonds organiseerden. De 120 aanwezigen in de voormalige wagenwerkplaats van Utrecht Community (UCo) vormden een  bijzondere mix van professionals op het snijvlak van erfgoed en ruimte – werkzaam bij overheden en marktpartijen.

Het werd een boeiende middag die werd afgetrapt door cultuursocioloog Michiel Schwarz met zijn keynote speech over het Straatwaarden-onderzoek van de Reinwardt Academie. Hij ziet dat er een cultuuromslag gaande is waarin we gaan naar een tijdperk van ‘sustainisme’ zoals hij dat noemt. Hierin zien we de opkomst van meer participatieve, duurzame en lokale praktijken in onze omgang met erfgoed in de leefomgeving. Net als het idee van ‘stadmaken’ dat steeds belangrijker wordt in het actuele debat over stedelijke ruimte, verschuift ons blikveld van ’erfgoed’ naar ‘erfgoed-maken’ als interactief maatschappelijk (ontwerp)proces, zo hield Schwarz ons voor. Daarbij ontstaat een nieuw ‘speelveld’, met nieuwe verbindingen tussen planners, stadmakers, projectontwikkelaars, erfgoedprofessionals en lokale spelers. Wat vraagt dat van professionals vroeg ik me af?

‘Ons blikveld verschuift van erfgoed naar erfgoed-maken’

Na de inleiding van Michiel Schwarz ging ik in gesprek met Peter Steijn van de Gemeente Utrecht, Hans-Lars Boetes van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed en Marcel Sinte Maartensdijk van Heijmans Vastgoed. Alle drie benadrukten ze het toenemende belang dat wordt gehecht aan de waarde van erfgoed en identiteit bij gebiedsontwikkeling. Een al vaak gehoorde les die in het gesprek naar voren kwam, is om als ontwikkelaars en gemeenten niet zelf een nieuwe bestemming en programma te bedenken, maar dit vooral samen te doen met lokale betrokkenen en (toekomstige) gebruikers van het gebouw of de plek. Dat vraagt van professionals niet zozeer om kennis maar vooral om een open blik, goed luisteren en verhalen vangen.

Samen op zoek gaan naar de betekenis, die een plek heeft of kan hebben voor gebruikers, kan waardevolle inzichten op leveren. Inzichten die kunnen leiden tot nieuwe perspectieven en duurzame ontwikkelrichtingen voor de toekomst van een plek, waar men zelf nog niet aan had gedacht. Soms kunnen die verrassend zijn. Zo was er het voorbeeld dat Hans-Lars Boetes noemde van een op het eerste gezicht niet zo’n bijzondere leegstaande parkeergarage uit de jaren ’70 in Amsterdam Zuid-Oost. Deze redelijk verborgen garage wordt echter nu gebruikt door Eritreeërs, die hier de diensten voor hun gemeenschap houden. Het deed me denken aan de grote groepen Eritreeërs in witte gewaden die ik elke zaterdag op weg zie gaan naar de Majellakerk in Utrecht-West. Toen ik laatst op zaterdag op Utrecht Centraal Station was, zag ik ook daar rond het middaguur opvallend veel mensen in dezelfde witte kledij. Ik vroeg een van hen of hij toevallig op weg was naar de Majellakerk bij mij om de hoek. De man knikte en vertelde dat hij iedere zaterdag naar Utrecht kwam om er zijn landgenoten te ontmoeten, net als vele Eritreeërs uit alle hoeken van het land. Naast de katholieke kerkgangers was de kerk zo ook voor deze nieuwe groep een plek van betekenis geworden.

‘Het gaat niet zozeer om kennis maar meer om attitude’

Daarmee komen we terug op de cultuuromslag die Michiel Schwarz ons had geschetst. Een praktijk waarin de sociale waarden, de betekenis en relevantie die mensen aan plekken en erfgoed toekennen steeds belangrijker worden. Voor professionals op het gebied van erfgoed en ruimte is het daarom wijs om niet alleen elkaars kennis en ervaring te benutten, maar vooral ook die van betrokken mensen. Samen bouwen aan plekken met identiteit vraagt om professionals met een open vizier! Het gaat niet zozeer om kennis maar meer om attitude. Dat was misschien wel de belangrijkste les.

Paul Splinter
Oprichter bureau RuimteInZicht, adviseur bij The Missing Link
p.splinter@the-missinglink.nl