De geest van het Faro-verdrag daalt neer over Nederland

| 10 maart 2020

Het Verdrag van Faro is in ons land relatief onbekend. Dat komt waarschijnlijk omdat Nederland het verdrag niet ondertekend heeft. Wie weet komt daar wel verandering in. Het verdrag, in 2005 door de Raad van Europa in Faro gesloten, benadrukt de sociale waarde van erfgoed voor de samenleving en het belang van participatie van de samenleving bij erfgoed. De uitgangspunten lijken actueler dan ooit – en participatie is tegenwoordig bijna een toverwoord.

De verbindende kracht van erfgoed

Anders dan in 2005, toen de tijd wellicht nog niet rijp was, lijkt er nu een goede voedingsbodem voor Faro gecreëerd. Niet in de laatste plaats door vergaande ontwikkelingen op het vlak van decentralisatie en de transitie van verzorgingsstaat naar participatiesamenleving. Erfgoed brengt mensen samen en zorgt voor vertrouwdheid in een snel veranderende omgeving. Deze verbindende kracht, dáár gaat het eigenlijk om. Hét kernwoord van het Faro-verdrag is verbinding: cultureel erfgoed verbindt individuen met hun omgeving maar ook met elkaar.

Erfgoed brengt mensen samen en zorgt voor vertrouwdheid in een snel veranderende omgeving

Faro is een Europese benadering van cultureel erfgoed gebaseerd op mensen en gemeenschappen, participatie en gedeelde verantwoordelijkheden. Het moedigt mensen aan hun eigen cultureel erfgoed en dat van anderen te herkennen, waarderen en er zorg voor te dragen. Erfgoed kan zodoende goed ingezet worden als bouwsteen voor participatie én bijdragen aan de maatschappelijke opgaven voor de toekomst.

Erfgoed is van ons allemaal

Mensen hechten aan een herkenbare leefomgeving en identificeren zich met plekken en ruimten. Ze geven betekenis aan hun omgeving door verhalen over en betrokkenheid bij erfgoed. De kwaliteiten en waarden van erfgoed zijn de kwaliteiten die wij eraan willen verbinden. Niet alleen een deskundigenoordeel bepaalt wat erfgoed is, ook de verhalen van diverse betrokkenen wegen mee. Deze vermaatschappelijking zorgt ervoor dat mensen het gevoel hebben dat erfgoed geen afstandelijk object van experts of de overheid is, maar van ons allemaal.

Rondom erfgoed vormen zich verschillende “publieken” en gemeenschappen. In het verdrag wordt de term erfgoedgemeenschap gebruikt. Zo’n gemeenschap bestaat uit mensen die waarde hechten aan aspecten van cultureel erfgoed waarmee zij zich verbonden voelen. Ze willen dit in stand houden en doorgeven aan toekomstige generaties. Je kunt denken aan een stichting of een vereniging. Het kan ook een meer informele gelegenheidscoalitie zijn bestaande uit makers, beschermers, experts, vrijwilligers of geïnteresseerden. Deze mensen voelen zich verbonden met het erfgoed en gaan een verbintenis aan met het erfgoed én elkaar. Bewust of onbewust behoren we allemaal tot één of meer cultureel erfgoedgemeenschappen.

Naar nieuwe rollen en relaties

De vermaatschappelijking van erfgoed maakt dat de verhoudingen tussen overheden en burgers verandert. De rol van vrijwilligers en erfgoedgemeenschappen wordt steeds groter. Faro roept op erfgoedgemeenschappen meer zeggenschap te geven in erfgoedbeleid en uitvoering. Het verdrag illustreert hiermee ook de zoektocht naar nieuwe rollen en relaties in het veranderend erfgoedveld en in het fysieke domein. Denk aan de Omgevingswet en de komende participatieplicht.

Het Faro-verdrag illustreert de zoektocht naar nieuwe rollen en relaties in het veranderend erfgoedveld en in het fysieke domein

Erfgoed staat dicht bij de burger en is bij uitstek geschikt om te experimenteren met participatie op lokaal niveau. Toch is dit voor de gemeentelijke overheid en erfgoedprofessionals nog geen natuurlijke aanpak. Daarom heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) het Programma Faro opgezet, met het doel burgerinitiatief en -participatie tot een vanzelfsprekend onderdeel van de erfgoedpraktijk te maken én te onderzoeken of de minister van OCW namens Nederland het verdrag alsnog gaat ratificeren.

Top down organiseren dat we bottom up meer erfgoedparticipatie willen laten ontstaan en faciliteren. Het lijkt tegenstrijdig. Het doel heiligt echter de middelen – en in dit geval is erfgoed het middel.

Erfgoed maken en meemaken

Vijftien jaar na de totstandkoming zijn er wel degelijk al Faro-werkwijzen te bespeuren. Ook in Nederland ontstaan meer erfgoedgemeenschappen waar participatie en culturele diversiteit belangrijk wordt gevonden. Verhalen over het verleden kennen immers steeds meer perspectieven. ANNO Zwolle vind ik een mooi voorbeeld: een museum in de maak, een plek waar je het heden en verleden kunt beleven en waar je volop kunt meedoen en -denken. Vanuit alle erfgoedcollecties van Zwolle wordt er, door ieder die mee wil doen, samengewerkt aan de geschiedenis van de stad. Maken en meemaken is het motto van deze erfgoedhotspot in wording. Dat klinkt als het summum van erfgoedparticipatie!

Participeren kun je leren… in een erfgoedparticipatie-lab

Sinds de Faro Convention Meeting, afgelopen mei in Heerlen, lijkt er een stroomversnelling te zijn ingezet. De participatie moet verder worden geprofessionaliseerd. Erfgoedgemeenschappen kunnen hiervoor inspireren. Kennisuitwisseling is erg belangrijk. Onder het motto ‘Samen denken – Samen doen – Samen creëren’ organiseert de ErfgoedAcademie daarom praktijkwerkplaatsen. Deze erfgoedparticipatie-labs zijn er om samen methoden en instrumenten te ontwikkelen waardoor overheid, erfgoe­dorganisaties en -gemeenschappen in de praktijk aan de slag kunnen. Daarmee durf ik wel te stellen dat de geest van het Verdrag van Faro is neergedaald over Nederland. Of moet ik zeggen: de geest is uit de fles?

(Tekst loopt verder onder de afbeelding)

Bron: ErfgoedAcademie

We gaan participatief waarderen, beheren en samen leren, en pionieren in erfgoedparticipatie. Doe je mee? De toekomst van het verleden begint immers vandaag.

Hanneke Masselink-Duits werkt als erfgoedadviseur bij The Missing Link. Deze organisatie heeft als missie het vergroten van de bewustwording van de waarde en de kracht van erfgoed.

Meer lezen over het Verdrag van Faro en erfgoedparticipatie

  • Meer over het Verdrag van Faro leest u hier.
  • Meer over de Faro Convention Meeting in Heerlen leest u hier.
  • Voorbeelden van erfgoedparticipatie in België vindt u hier, informatie over erfgoedgemeenschappen in Noord-Brabant via deze link.