Beter benutten van de woningvoorraad (3)
De kickstart van een wooncarrière als het nest leeg is

| 1 oktober 2020
Impressie van de appartementen voor 55-plussers aan het Erasmusplein, Westwijk, Vlaardingen. Beeld Waterweg Wonen

We kunnen een veel beter gebruikmaken van de woonruimte in Nederland door goed te luisteren naar wat empty nesters willen. Zij, de een- of tweepersoonshuishoudens van boven de 55 jaar oud waarvan de kinderen het huis uit zijn, hebben de sleutel in handen. Zij maken ruimte vrij op plekken die vaak voor gezinnen zijn ingericht met grondgebonden woningen, scholen, dagverblijven, speeltuinen en met een hoogwaardig ov-systeem dat de woning met het werk verbindt. Door nieuwe woningen te bouwen die aansluiten op de vraag van senioren in iedere gemeente worden minimaal twee huishoudens bediend: de senior zelf en het jongere gezin dat eindelijk van een appartement naar een grondgebonden woning kan verhuizen. En ook de woning die zij achterlaten is voor starters wellicht weer een stapje hoger op de woonladder.

Door Gert Jan Hagens en Annette Duivenvoorden. Dit is een verkorte weergave van het artikel in ROm 9, september 2020. ROm is het maandelijkse vakmagazine over de fysieke leefomgeving. Ambtenaren in dat domein kunnen een gratis abonnement krijgen.

In juli presenteerden we op stadszaken.nl en in ROm een onderzoek van Platform31 waarin toen woonprofielen van senioren werden beschreven. Ieder profiel staat voor de woonbehoeften van een specifieke groep senioren. De profielen verschillen van elkaar in de mate van zorg, community, comfort, gemeenschappelijkheid, homogeniteit van de bewoners, stedelijkheid of juist landelijkheid, woninggrootte.

Twee profielen ‘kleuren’ we in deze bijdrage verder in aan de hand van een voorbeeld in Vlaardingen en in het landelijke gebied.

‘Samen langer thuis’ woondroom

Project Samen langer thuis omvat 46 appartementen aan de Erasmusplein in Vlaardingen West. Ze zijn dit jaar opgeleverd, samen met de sporthal. 55-plussers wonen in de appartementen en helpen elkaar met activiteiten, willen soms wel een klusje klaren en vinden het belangrijk er samen een fijne, veilige leefomgeving van te maken. Sociale verhuurder Waterweg Wonen ontwikkelde dit nieuwe wooncomplex voor de 55+-leeftijdsgroep en zette het in als pilot.

(Tekst loopt verder onder de afbeelding)

Kaart van Westwijk, Vlaardingen met verschillende woonmilieus

‘We bouwen woningen waar iets te beleven valt en waar je iets voor elkaar kunt betekenen. Bewoners worden geïnspireerd om daar zelf vorm aan te geven. Ideaal voor de moderne senior die zelfstandig wil blijven en die steeds minder op mantelzorg en kinderen kan terugvallen. Kortom, een levendige gemeenschap met voldoende privacy, maar waar bewoners elkaar wel weten te vinden als het nodig is en niet zomaar vereenzamen. De uitdrukking ‘beter een goede buur dan een verre vriend’ is hierbij van toepassing’, aldus Kees Penninx van ActivAge die de bewoners begeleidde. Samen langer thuisis een voorbeeld van een combinatie van de woonprofielen 3 (Basic: functioneel en sociaal) en 4 (Woongebouw: comfortabel en vertrouwd).

Profiel 3: De woning ligt in de directe omgeving waar de doelgroep nu al woont of heeft gewoond. Er zijn voorzieningen in het complex aanwezig die het gevoel van community ondersteunen, zoals bijvoorbeeld een gezamenlijke binnentuin. De toewijzing houdt rekening met de sociale structuur van de bewonersgroep.

Profiel 4: Deze woonvorm heeft een goede ligging nabij voorzieningen, een hoog wooncomfort, gemak (huur) en een populatie met veel gelijkgestemden. Men voelt zich thuis onder leeftijdsgenoten, al moet er zeker ruimte zijn voor verschillen. Het woonconcept biedt degelijkheid en structuur. Ook in dit concept zijn gemeenschappelijke voorzieningen aanwezig en kunnen gemaksdiensten worden geleverd.

De kaart laat zien dat deze profielen goed in deze wijk zijn vertegenwoordigd.

Werving en selectie

Om bewoners te vinden voor dit nieuwbouwproject met een gemeenschappelijk karakter is actief geworven met oproepen als : ‘Wij zijn op zoek naar sociale en actieve 55-plussers die elkaar graag een helpende hand bieden. Die elkaar helpen met activiteiten, een klusje willen klaren en het belangrijk vinden er samen een fijne, veilige leefomgeving van te maken. Hoe ze dat gaan doen, dat mogen de toekomstige bewoners zelf bepalen.’

Ruim honderd belangstellenden kwamen naar de informatieavond. De woningen zijn toegewezen met loting. Er is een goede mix gemaakt in de leeftijdscategorieën 55-65 jaar, 65-75 jaar en ouder dan 75 jaar.

De appartementen zijn opgeleverd in februari 2020. Geïnspireerd door de informatieavond, een wijkwandeling en een interesse- en talentenparade hebben bewoners tal van spontane acties opgepakt, zoals adoptie van balkonbakken, fiets-, wandel- en sportgroepjes, een repaircafé en bridgeclubje. De bewoners dragen bij aan gemeenschappelijkheid volgens het gedachtegoed: alles kan, niets moet. Lessen uit deze pilot kunnen bij nieuwe nieuwbouwprojecten nu from scratch worden meegenomen.

Woningindeling

De appartementencomplexen zijn twee los van elkaar gesitueerde gebouwen met 46 driekamerwoningen van 75 vierkante meter GBO (gebruiksoppervlak). Ze zijn rolstoel toe- en doorgankelijk. Een gebouw heeft een gemeenschappelijke tuin op een deel van de winkels en sporthal. In de plint komen winkels en horeca. De woningen zijn all-electric en bijna epc-0 (ener­gie­pres­ta­tie­cer­ti­fi­caat). Het wooncomplex is centraal gelegen in de Westwijk, elk appartement heeft een eigen parkeerplaats en berging, de keuken mocht de bewoner zelf uitkiezen, leeftijd vanaf 55 jaar, er was geen huurtoeslag mogelijk. De huurprijs bedraagt 720 euro per maand, de servicekosten ongeveer 30 euro per maand, waar ook kosten voor de zonnepanelen in zijn opgenomen.

De corporatie ontwikkelde dit woonproduct vanwege de toename van het aantal ouderen die steeds langer thuis wil (en moet) blijven wonen. Goede voorzieningen, dienstverlening, zorg en ondersteuning blijven belangrijk. Maar bovenal is zelfstandig thuis wonen vooral iets dat je zelf doet, samen met de mensen om je heen. In dit woonproject wil de corporatie samen met haar bewoners ervaring opdoen en ontdekken wat nodig om het zelforganiserend vermogen van bewoners te stimuleren. Opdat bewoners ‘eigenaar’ worden van de eigen leefomgeving.

Erfdelen

Het tweede voorbeeld betreft sociale, duurzame en kleinschalige woongemeenschappen op voormalige boerenerven. Als voorbeeld van woonprofiel 1 (Eigen plek: vrij en sociaal).

(Tekst loopt verder onder de afbeelding)

Impressie Erfdelen. De bewoner die hier woont is onafhankelijk, maar maakt graag deel uit van een overzichtelijke harmonieuze samenleving. Men hecht aan goede buren in een open community. Beeld Erfdelen

Deze woonvorm kenmerkt zich door vrijheid en binding binnen een gemengde samenleving. Deze huishoudens zetten de wooncarrière voort, waarbij er een verandering is van gezinsgericht naar empty nest. Het woonprogramma sluit bij deze levensfase aan met werkruimte, leefkeuken, bezoek ontvangen en leeftijdsbestendigheid. Er is sprake van een behoefte aan gemeenschappelijkheid, maar zonder sociale dwang. Men trekt zich graag in het eigen huis(je) terug, die in het ideaalbeeld vrijstaand is. De bewoner die hier woont is onafhankelijk, maar maakt graag deel uit van een overzichtelijke harmonieuze samenleving, waarin men zich weet gekend en waar sprake is van omkijken naar elkaar wanneer dat nodig is. Men hecht aan goede buren in een open community.

Een erf om te delen

Erfdelen staat voor duurzaam en sociaal werken en wonen, met aandacht voor gemeenschappelijke voorzieningen, samenwerking, biologische tuinbouw en recreatie. ‘Het is de bedoeling dat mensen voorzieningen als auto’s en wasmachines delen. En naar elkaar omzien’, licht Pieter Parmentier, de bedenker van dit woonconcept, toe. Het ideaalbeeld? Maximaal vijf kleinschalige (circa 350 m3) levensloopbestendige woningen: één in de bestaande boerderij, de rest nieuwbouw voor twee- of eenpersoonshuishoudens. Alle woningen liggen aan een gemeenschappelijk erf. ‘Idealiter is dit voor iedereen toegankelijk, dus is er zowel huur als koop mogelijk. Maar daar ga ik niet over. Dat mogen de mensen zelf bepalen.’

Sinds de website www.erfdelen.nl/erfdelen-nl in 2018 online is, hebben ruim 1800 belangstellenden zich gemeld. De meest populaire voorkeursregio is Overijssel en met name Salland. Er komen daar een groot aantal interessante locaties vrij, de boerenerven. En we zien meer ontwikkelingen die samenwoonprojecten op voormalige boerenerven de komende jaren kansrijk maken. Volgens Friesland Campina zal het aantal melkveebedrijven in Nederland de komende tien jaar waarschijnlijk fors dalen, van 15.000 tot zo’n 10.000. Als ieder erf vijf woningen zou kunnen hebben, praten we over 25.000 nieuwe erfdeelwoningen in tien jaar. Provincie Overijssel bevordert dergelijke burgerinitiatieven op het gebied van wonen en plattelandsontwikkeling actief. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de bereidheid om mee te werken aan het in kaart brengen van vraag en aanbod. In de Erfdelen Proeftuin Salland komen vragers en aanbieders van erven, gemeenten, banken, woningbouwcorporaties en andere partijen samen om dit soort wooninitiatieven vlot en goed te realiseren. Zo heeft een Erfdelen-coöperatie in juli het erf van haar dromen gekocht en is de groep aan het uitbreiden. De provincie heeft subsidie toegezegd en de gemeente medewerking (www.erfdelen.nl/proeftuin-salland).

Nieuwe levensfase

Het is opvallend. Senioren zijn helemaal niet bezig met een afbouw van hun wooncarrière en een zoektocht naar een levensloopbestendige woning. Ze zijn bezig om hun leven opnieuw vorm te geven. Tussen het dertigste en zestigste levensjaar was het de tijd van werken, zorgen en vliegen van hot naar her. Rond het zestigste levensjaar zoeken ze een nieuw onderkomen voor een nieuwe levensfase met veel tijd, vaak relatief veel geld en veel energie. Niet voor niets zijn het nu de senioren die kavels kopen en eigen huizen bouwen. Hier worden levens opnieuw ingericht. Gemeenten moeten ruim baan maken voor deze grote en nog steeds groeiende groep huishoudens. Een beleid gericht op bouwen voor starters klinkt sympathiek, maar zorgt ervoor dat de woningvoorraad steeds minder goed aansluit op de werkelijke vraag.

Gelukkig zien we dat senioren als doelgroep wel hernieuwde aandacht krijgt. Zo start Gemeente Groningen in 2020 met een manifestatie over woonvormen waar ouderen goed en met plezier kunnen wonen. Geen typische seniorenwoning, maar inspirerende ‘generatieloze’ woningen. De visie sluit af met de quote uit een meedenksessies Woonvisie: ‘Graag aandacht voor huisvesting van ouderen. Men wil graag dat ouderen doorstromen naar seniorenwoningen, maar dan moeten er wel woningen voor ouderen gebouwd worden’. Het slaat de spijker op zijn kop.