Energietransitie, zeker, maar graag met goede instrumenten!

| 20 juni 2018

De opgave

Het rijk zet vol in op energietransitie. In 2050 moet Nederland geen aardgas meer gebruiken. Met name niet voor woningen. Hoe daar te komen?

Woonconsumenten zijn nog niet geïnformeerd, laat staan gemotiveerd en bereid om hier geld aan te geven. Echt goede technieken moeten nog worden doorontwikkeld. Bouwers blijven traditioneel.

Dus er zal wat (zachte) dwang moeten worden uitgeoefend. Wie kan dat beter dan de lokale overheid? Maar dan moet die wel kunnen beschikken over een goede set instrumenten.

En die bestaat nog lang niet.

De Gas-, Elektriciteits- en Warmtewet werken sectoraal en zijn gericht op lijfsbehoud van de energiebedrijven. De Wabo en de Waterwet zijn gericht op behoud van situationele kleinschalige leefomgevingskwaliteit. Deze wetgeving houdt tegen, in plaats van dat ze stimuleert, integraal, tot … Wat zouden we als gemeente willen ?

Dat we zowel voor nieuwbouw als voor bestaande bouwwerken de meest optimale energievorm kunnen beïnvloeden. Want dat kunnen we nu nauwelijks.

Nieuwbouw

Als je als gemeente geen grondeigenaar bent, kun je geen bouwgrond verkopen en daar energiekeuzen voorschrijven. Als je als gemeente geen Crisis en herstelwet positie hebt kun je niet via een bestemmingsplan een energievorm voorschrijven.

Ja, als je als gemeente wel een Crisis en herstelwet-positie hebt (of straks met de Omgevingswet de positie van omgevingsplan-maker) kun je wel een energievorm voorschrijven maar de ‘staalkaart’ met regel-opties is nog niet af.

Te veel gesloten wko’s kun je wel remmen (BOR), maar dan nogal omslachtig; eerst aan vergunningen binden en vervolgens weigeren die vergunningen te verlenen.

Niet collectieve open wko’s kun je tegenhouden met de Wabo. Maar nee, een collectief open wko kun je weer niet opleggen.

Als er in je gemeente een warmtenet (onduidelijk of wko’s naast stadsverwarming daar ook onder vallen) ligt, kun je via Bouwbesluit en warmteplan wel regelen dat er geen gas hoeft te komen, en de woning moet worden aangesloten op het warmtenet. Maar … nieuwbouw aansluiten op stadsverwarming  zou je misschien willen tegenhouden omdat wko de voorkeur heeft; maar dat kun je als gemeente niet (tenzij je een art 39-2 Warmtewet verordening maakt. Dat is nog nooit gedaan in dit land; de vraag is of EZ dat gaat tegenhouden).

En het ministerie roept wel hard ‘nieuwbouw zonder gas’, maar dat staat niet in de Gaswet zoals die per 1 juli wijzigt. Die wet spreekt zich zelf tegen: in art. 10-7-A gaat over ‘te bouwen bouwwerken’ en letter B gaat over ‘gebied waar een gastransportnet aanwezig is.’

Wat moeten we dus met bouwen in een binnenstedelijk herstructureringsgebied? Valt dat nu onder A of B? Het ministerie geeft geen antwoord. Het risico is niet denkbeeldig dat een projectontwikkelaar de bedoeling van de wet ontduikt en zegt dat zijn gebied valt onder letter B en dus bij de netbeheerder een gasaansluiting claimt.

En het BAEI (voor een gebied met minstens 500 woningen) is alleen gebaseerd op de Gaswet en de Elektriciteitswet (en dus niet warmte en/of wko) en kan hooguit een andere energienetwerkbeheerder dan de reguliere elektro- of gasbeheerder opleveren, geen andere energievorm. Ook het Rijk moet zich immers aan haar eigen wetten houden.

Bestaande bouw

Je kunt een gebied aanwijzen waar zich een warmtenet of andere energie infrastructuur bevindt, of gaat (hoe zeker moet dat zijn?) bevinden, en dan hoeft gaslevering niet meer. Dus kan het gasbedrijf actief afkoppelen. Daarmee is die andere energie infrastructuur er nog niet. En de gemeente kan realisatie daarvan niet opleggen.

Als het gaat om corporatiewoningen, dan wordt een corporatie ter realisatie van omschakeling naar andere energieën gehinderd doordat zij alleen renovatie mag uitvoeren als minstens 70 procent van de huurders het daarmee eens is.

Als je als gemeente wel een Crisis en herstelwet-positie hebt (of straks met de Omgevingswet de positie van omgevingsplan-maker) kun je wel een energievorm voorschrijven. Maar daarbij blijft hetzelfde draagvlak een probleem.

Wat zou helpen?

Een juridisch regime dat over de sectorale Gas-, Elektriciteits- en Warmtewet heen komt te hangen. Een regime dat positief gericht is op welke energievorm wel kunnen, in plaats van de huidige situatie ‘nee geen gas’ of ‘pas op voor de bodem/water’.

Een concessie stelsel voor nieuwe gebieden. Het is verboden zonder concessie van B&W een energienet, anders dan een gas of elektriciteitsnet, aan te leggen. Een concessie verleent een houder een alleenrecht. B&W verlenen een concessie aan de belangstellende die een energieaanbod doet dat het meest betrouwbaar, duurzaam, doelmatig en milieutechnisch verantwoord is voor dat gebied. Zolang dat er niet is, zullen we als gemeenten zelf in een verordening maar zoiets moeten creëren.

En voor bestaande gebieden…

Wie denkt er mee ?

Paul van Riel

Adviseur ondergrondse infra en planning, afdeling Stadsingenieurs, Gemeente Breda