Inspiratie voor binnendorpse verdichting

| 15 oktober 2021

Het realiseren van meer woningen binnen de provincie Utrecht is noodzakelijk om aan de toenemende woonvraag te kunnen voldoen. De Provinciale Commissie Leefomgeving (PCL) van de Provincie Utrecht ziet dit het liefst binnen de rode contouren van de gebouwde omgeving gebeuren. Naast binnenstedelijk verdichten is ook inbreiding in dorpskernen wenselijk en noodzakelijk om aan de enorme behoeften aan woningen te voldoen. Drie Jonge Onderzoekers hebben een inspiratiedocument gemaakt.

Door Maarten Koese. Dit artikel staat in ROm 10, oktober 2021. ROm is het maandelijkse vaktijdschrift voor de fysieke leefomgeving en is gratis voor ambtenaren in dat domein. Neem een thuisabonnement.

Bij binnenstedelijk verdichten denken velen aan hoge, hypermoderne woontorens in onze steden. Binnendorps verdichten krijgt veel minder aandacht, omdat men verdichting ziet als een bedreiging voor de dorpse identiteit en ervan uitgaat dat er in en rondom dorpen nog genoeg ruimte is voor uitbreiding. In een dichtbevolkte provincie als Utrecht is dit echter een misvatting: inbreiding in dorpskernen is wenselijk en noodzakelijk om aan de enorme behoefte aan woningen te voldoen. Het gaat hier niet alleen om overloop vanuit de stad, maar ook om woonbehoefte vanuit de dorpen zelf. Met binnendorpse verdichting is er ook ruimtebesparing mogelijk, zo blijkt uit het inspiratiedocument dat drie Jonge Onderzoekers van de PCL hebben samengesteld. Zij hebben daarin negen verschillende voorbeelden van binnendorps verdichten in Nederland uitgelicht en geanalyseerd.

Efficiënt ruimtegebruik

Uit de voorbeelden in het inspiratiedocument blijkt dat binnendorps bouwen niet ten koste hoeft te gaan van openbare ruimte, door te bouwen op plekken van bestaande gebouwen of terreinen die geen functie meer hebben, zoals oude scholen of voormalige bedrijventerreinen. In sommige gevallen worden voormalige industriële of militaire gebouwen getransformeerd. De extra openbare ruimte die door dit efficiënte ruimtegebruik overblijft, is voor bijvoorbeeld natuur of recreatie te gebruiken. Bovendien draagt binnendorpse verdichting bij aan levendigheid, de nabijheid van voorzieningen en efficiënt gebruik van infrastructuur binnen dorpen.

In hun analyse hebben de Jonge Onderzoekers gekeken naar de bijdrage van de projecten aan uitbreiding van de woningvoorraad en doorstroming op de woningmarkt, de duurzaamheid van de woningen, het sociale karakter van het project en de kwaliteit van de openbare ruimte. Het zoeken naar geschikte locaties voor meer woningen gaat immers steeds vaker vergezeld van deze aanvullende doelen. Juist bij dorpskernen is het van groot belang om duurzaamheid, kwaliteit van de openbare ruimte en beoogde toekomstige bewoners mee te nemen omdat elk project relatief veel impact heeft op het hele dorp.

Belangenafweging

Uit het onderzoek blijkt dat het perfecte voorbeeld van binnendorps verdichten nog niet bestaat, maar dat er zeker projecten zijn die inspiratie kunnen bieden. Er zijn goede ervaringen en er zijn aspecten die beter kunnen. Aandachtspunt is volgens de Jonge Onderzoekers van de PCL onder meer het realiseren van voldoende groen en water en tegelijkertijd het waarborgen van de betaalbaarheid van woningen.

Voldoende groen en water, en de betaalbaarheid aandachtspunten


De onderzochte voorbeelden laten zien dat bij projecten waarbij duurzaamheid en klimaatadaptatie voldoende aandacht krijgen de gerealiseerde woningen vaak relatief duur zijn. Zo is er bij het ontwikkelen van het Defensie-eiland in Woerden gedacht aan duurzaam materiaalgebruik, goede isolatie en energiebesparende maatregelen in de woningen. Daarnaast krijgt klimaatadaptatie prioriteit, met verminderde verharding en veel water rondom het project. Daar staat tegenover dat de prijzen van de particuliere koopwoningen bij dit project kunnen oplopen van 510.000 tot wel 925.000 euro.

Om Defensie-eiland in Woerden duurzaam aantrekkelijk te maken is de auto zoveel mogelijk geweerd uit het straatbeeld. Het eiland beschikt daarnaast over diverse recreatieve wandel- en fietsroutes, de woningen zijn energiezuinig, hebben een hoge isolatiewaarde, pv-panelen en een zonneboiler. De stadswoningen op Noord zijn opgeleverd met een opgetilde tuin met teelaarde voor waterbering, geluiddemping en een prettige groene beleving voor insecten, vogels en bewoners. Beeld Blauwhoed

Het realiseren van groen blijkt vaak als eerste het onderspit te delven wanneer er andere, vaak financiële of ruimtelijke, belangen spelen. Een voorbeeld hiervan is de Lentehof in Lopik, waarbij sociale huurappartementen zijn gerealiseerd voor ouderen en mensen met een zorgindicatie. Door ouderen actief bewust te maken van de mogelijkheid om naar een passendere woning te verhuizen, bevordert het project doorstroming in het dorp. De Lentehof is energiezuinig en voorzien van zonnepanelen. In de beperkt beschikbare buitenruimte is er echter weinig groen gerealiseerd en is de voorkeur gegeven aan parkeerplaatsen. Dit belemmert de klimaatadaptiviteit van het project.

Klimaatongelijkheid

Voor de toekomstbestendigheid en leefbaarheid van woningbouwprojecten is het belangrijk dat er genoeg groen wordt gerealiseerd. Groen in de buurt heeft een belangrijke functie in het opvangen van extreme weersomstandigheden, zoals extreme hitte of hevige regenval, die door een veranderend klimaat steeds vaker zullen voorkomen. Zo onderschrijft Sandra Lenzholzer, hoogleraar landschapsarchitectuur aan de Wageningen Universiteit, het belang van groen in de bebouwde omgeving. Stenen houden warmte vast overdag en stralen die ’s nachts weer uit. Dit zorgt ervoor dat de warmte blijft hangen in wijken met veel stenen. Groen op strategische plekken kan hiervoor een oplossing zijn. Bovendien zorgt groen voor een betere gezondheid en een hoger welzijn van de bewoners.

Het realiseren van groen blijkt minstens zo belangrijk bij woningen in het goedkopere segment of bij sociale huur. Als er geen groen wordt gerealiseerd bij goedkopere of sociale huurwoningen, heeft dit tot gevolg dat het rondom die woningen heter is bij extreem hoge temperaturen en dat er sneller sprake is van wateroverlast bij hevige regen. Op deze manier ontstaat klimaatongelijkheid. Als hier geen aandacht aan wordt besteed, zullen mensen met minder geld de gevolgen van een veranderd klimaat een stuk harder gaan voelen. Met name in minder welvarende buurten is een slechtere gezondheid en een lager welzijn een probleem, dat door middel van groen verkleind zou kunnen worden.

Ruimtelijke inpassing

Een ander belangrijk punt bij binnendorpse verdichting is de aansluiting bij de ‘dorpse identiteit’, die vaak sterk aanwezig is en wordt gewaardeerd in kleinere gemeenschappen. Deze dorpse identiteit zorgt ervoor dat mensen graag in een specifiek dorp willen wonen, waardoor de noodzaak tot inbreiding toeneemt. Het inspiratiedocument laat zien hoe het mogelijk is om met respect voor het dorpse karakter toch een impuls te geven aan de verruiming van de woningvoorraad. Ten eerste is het ruimtelijke aspect van belang. Zo moeten projecten goed in de dorpse omgeving passen, door een beperkte hoogte of een goede aansluiting met de openbare ruimte. De Poortdijk in IJsselstein is daarvan een voorbeeld, waarbij op het terrein van een oude school woningen komen voor ouderen, jongeren en mensen met een zorgindicatie. In het ontwerp zijn schuine hoeken en terug liggende verdiepingen verwerkt, zodat het gebouw goed past in de omgeving en visueel minder grootschalig lijkt.

Inspiratie

Aansluiting bij de dorpse identiteit heeft ook een sociale kant. Met gemeenschappelijke ruimtes, een gedeelde tuin of specifieke voorzieningen wordt de sociale cohesie sterker. Zo is bij de Lentehof in Lopik een atrium met binnentuin voor bewonersactiviteiten gekomen, inclusief terras en een kiosk. Zo sluit het project goed aan bij het karakter van een klein dorp als Lopik. Een ander voorbeeld is het Sluiseiland in Vianen, waarbij de openbare ruimte als een park is ingericht dat bezoekers uitnodigt om zich per voet of fiets te verplaatsen. Op deze manier is het project aantrekkelijk voor bewoners, maar ook voor andere inwoners in het dorp.

Sluis-eiland in Vianen in aanbouw waar de openbare ruimte als een park wordt ingericht. Beeld Maarten Koese

Al met al is binnendorps verdichten een veelzijdig onderwerp dat raakt aan een breed scala aan thema’s: klimaatadaptatie, omvang en variëteit van de woningvoorraad, doorstroming, duurzaamheid, het sociale karakter en de openbare ruimte. In het inspiratiedocument komen al deze thema’s aan bod. De onderzoekers zijn het perfecte voorbeeld nog niet tegengekomen. Desondanks hebben de verschillende voorbeelden elk hun eigen sterke punten waar inspiratie uit te halen valt. Om dorpen voor iedereen prettig leefbaar te houden, ook in de toekomst, is het belangrijk om aandacht te besteden aan de bijdrage van projecten aan de woningvoorraad, duurzaamheid, het sociale karakter en de openbare ruimte.

Over de PCL
De Provinciale Commissie Leefomgeving (PCL) is de onafhankelijke adviescommissie die Gedeputeerde Staten en Provinciale Staten gevraagd en ongevraagd adviseert over onderwerpen die de kwaliteit van de leefomgeving aangaan. De PCL adviseert integraal en op hoofdlijnen en richt zich op de samenhang tussen de verschillende maatschappelijke en ruimtelijke opgaven. De PCL heeft een wettelijke basis in de Wet ruimtelijke ordening en de Wet milieubeheer.

Over de Jonge Onderzoekers
De PCL bestaat inclusief de voorzitter uit tien leden. Daarnaast maakt steeds een aantal Jonge Onderzoekers gedurende een periode van zes tot twaalf maanden deel uit van de PCL. Dat zijn meestal net of bijna afgestudeerden.

Over het inspiratiedocument
Het inspiratiedocument Binnendorps Verdichten is te vinden op www.provincie-utrecht.nl.