Is jeugdsentiment erfgoed?

| 5 februari 2020

In een bericht in mijn newsfeed van LinkedIn vroeg Erfgoedvereniging Heemschut zich enkele weken geleden af of de frietkeet in Maaskantje, waar verschillende scènes uit de films van de New Kids zich afspeelden, gered kon worden. De inmiddels legendarische snackbar ’t Pleintje, bestaande uit drie tegen elkaar geplaatste houten bouwkeetjes, was toe aan een opknapbeurt. Het gebouwtje moest gesloopt en vervangen worden door een nieuwe, moderne snackbar. Heemschut is een vereniging die zich al 109 jaar inzet voor het behoud van cultureel erfgoed. Heemschut betekent letterlijk het schutten (beschermen) van het heem (de eigen omgeving). De vraag was dan ook: is deze cafetaria erfgoed en beschermenswaardig?

Iconische snackbar

De aankondiging van de sloop bracht een hoop teweeg. Zo werd de petitie “Red cafetaria ’t Pleintje” opgestart. Met het slopen van “de bekendste snackbar van Nederland”,  zo klonk het in de petitie, zou een stukje Nederlands cultureel erfgoed verloren gaan. Heemschut kwam in actie met een verzoek aan het Openluchtmuseum. De cafetaria zou een tweede leven kunnen krijgen door voor het museum als verkooppunt van snacks te dienen. Zo kon het uithangbord van de New Kids, voor velen een icoon uit de serie en jeugdsentiment voor de dertigers van nu, behouden blijven. De snackbar voldeed echter niet aan de toetsingscriteria van het collectiebeleidsplan van het openluchtmuseum en het verzoek werd afgewezen. “Het Pleintje heeft geen representatieve en substantiële rol gespeeld in de Nederlandse geschiedenis.”

De waarde en betekenis die aan een plek wordt gehecht is veranderlijk en blijft in beweging

Mini-frituur

Een volgende ludieke actie van 3FM-dj’s had eveneens weinig succes. Ze maakten en plaatsten een miniatuurversie van ’t Pleintje in Madurodam. Deze werd snel weer verwijderd. De dj’s dachten dat Madurodam plek bood voor het nationale erfgoed, maar dat bleek niet het geval. “De locaties die in ons park komen moeten voldoen aan de voorwaarde dat ze het beste en mooiste van Nederland vertegenwoordigen”, aldus Madurodam. Daar past de snackbar uit Maaskantje niet in.

Erfgoedwaardering verbreden

De discussie die deze casus op gang brengt is in mijn ogen een mooie illustratie van het debat rondom de verschuivende definitie en waardering van erfgoed. De actievoerders wilden de snackbar doorgeven aan de volgende generatie en vonden het gebouwtje duidelijk behoudenswaardig. De benaderde partijen dachten hier echter heel anders over. De voorgenomen sloop zorgde ervoor dat mensen zich bewust werden van de betekenis van de snackbar en er erfgoed van wilden maken.

Waarschijnlijk scoorde de snackbar volgens de specialisten niet hoog op de wetenschappelijk-inhoudelijke waarderingscriteria, zoals architectonische, kunsthistorische en cultuurhistorische waarden, gaafheid, originele staat en zeldzaamheid. De betekenis van cafetaria ’t Pleintje was volgens deze waardering niet erfgoedwaardig. Maar naast deze klassieke benadering kan de waardering voor potentieel erfgoed worden verbreed met het toekennen van economische waarde, gebruikswaarde, belevingswaarde en toekomstwaarde aan het gebouw. Door naast de experts ook eigenaren, gebruikers, belanghebbenden en belangstellenden te betrekken bij de waardering van erfgoed wordt de discussie en het draagvlak verbreed.

Er bestaat nog geen consensus over de vraag hoe de verschillende waarden zich onderling tot elkaar verhouden. In het geval van Maaskantjes favoriete frietkeet was ik heel nieuwsgierig naar de uitkomsten van een dergelijke co-waardering en ‘waardenstelling nieuwe stijl’. Vanuit nationaal perspectief bezien was de frietkot niet voldoende verankerd in het collectieve geheugen van Nederland. Regionaal zal de weging al heel anders uitvallen. Op het schaalniveau van Noord-Brabant is ’t Pleintje een toeristische attractie. New Kids-fans komen hier speciaal voor naar Den Dungen. Ze bestellen snacks, re-enacten scènes uit de films en maken selfies voor de keet. Op belevingswaarde scoort deze snackbar dus hoog.

 “Wie is hier nou de snackbar? Gij of ik?”

Of jeugdsentiment erfgoed is? Het jeugdsentiment rondom ’t Pleintje biedt inzicht in de immateriële en dynamische kant van erfgoed. De sloop is inmiddels voltrokken en mocht rekenen op flinke belangstelling. Vele fans en verslaggevers kwamen op de gebeurtenis af. De waarde en betekenis die aan een plek wordt gehecht is veranderlijk en blijft in beweging. In een snel veranderende leefomgeving biedt erfgoed houvast, een ankerpunt, om de eigen historie en identiteit te versterken.

Erfgoed biedt houvast om de eigen historie en identiteit te versterken

Dat kan in theorie dus ook een snackbar zijn. Hoewel de snackbar geen erfgoedstatus heeft gekregen, is de eigenaar wel voornemens om de herinnering aan ’t Pleintje levend te houden. Het Maaskantje-bordje uit de film krijgt een plek in de nieuwe zaak en er wordt een New Kids-video afgespeeld. Aan de – volgens sommigen – cultuurhistorische frietcultuur kunnen de toekomstige bezoekers zich nog te goed doen. De films van de New Kids worden bewaard in Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid en behoren inmiddels tot het Nederlandse media-erfgoed!

Hanneke Masselink-Duits werkt als erfgoedadviseur bij The Missing Link. Deze organisatie heeft als missie het vergroten van de bewustwording van de waarde en de kracht van erfgoed.