Dordrecht en Enschede laten zich door verleden inspireren
Klimaatadaptatie naar hogere versnelling

| 2 november 2017

Nederland moet zich beter voorbereiden op de gevolgen van klimaatverandering. Zo klonk het op Prinsjesdag tijdens de presentatie van het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie. Onze eeuwenlange ervaring in het omgaan met water kan daarbij inspiratie bieden, zo laten projecten in Enschede en Dordrecht zien.

Dit artikel komt uit ROm 11, november 2017

Ondergelopen straten tijdens stortbuien en vloeren die wegens houtrot moeten worden vervangen; de bewoners in het Enschedese Pathmos en Stadsveld weten wat het betekent om op het laagste punt van de stad te wonen. Vroeger liep het regenwater nog probleemloos weg via talloze beken, maar die maakten de afgelopen decennia plaats voor oprukkende bebouwing. Nu loopt er bij felle regenbuien zoveel water de twee wijken in dat de riolering overstroomt. In droge perioden zijn veel woningen erg vochtig, omdat er water in de kruipruimten staat. Na het verdwijnen van de textielfabrieken die water uit de bodem oppompten voor het bewerken van hun grondstoffen, is het grondwaterpeil namelijk terug op het oude hoge niveau.

In 2015 besloot de gemeente dat het zo niet langer kon en trok 15 miljoen euro uit voor een ambitieus plan. Zo wordt de historische Stadsbeek weer uitgegraven om de riolering tijdens piekbuien te ontzien. In straten met veel wateroverlast kwamen drainagebuizen om de grondwaterstand beter te reguleren en het hemelwater op daken rechtstreeks naar de nieuwe waterloop af te kunnen voeren. De Stadsbeek, die eind 2019 klaar moet zijn, dient daarnaast in natte tijden als extra waterberging en is op zomerse dagen een bron van verkoeling voor de buurt. Die is blij met de aanpak en denkt intensief mee over de groene inrichting van de oevers. ‘We hadden de extra afvoercapaciteit net zo goed via ondergrondse buizen kunnen realiseren, maar de beek geeft de leefbaarheid en openbare ruimte in de wijken een enorme impuls. We maken het water opnieuw zichtbaar in de stad’, licht projectleider Sylvia Schot-Vos van de gemeente toe.

Klimaatstresstest
Met het herstel van de historische Stadsbeek lost Enschede de bestaande wateroverlast op en loopt het vooruit op de voorspellingen van klimaatwetenschappers. Die verwachten de komende decennia als gevolg van klimaatverandering nog meer stortbuien en perioden van extreme droogte en hitte. Het KNMI verwacht zelfs dat extreme neerslagsituaties in 2050 mogelijk vijf keer zo vaak zullen optreden. Dat kan tot miljoenenschades leiden. De hittegolf die Europa in 2006 beleefde, was zelfs een van de dodelijkste natuurrampen in de afgelopen decennia op ons continent.

Het wordt daarom hoog tijd dat we meer aandacht gaan krijgen voor de gevolgen van de opwarming van de aarde, verklaarde deltacommissaris Wim Kuijken op Prinsjesdag. In het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie adviseert hij het kabinet om alle gemeenten uiterlijk in 2019 een klimaatstresstest te laten ondergaan. Zo krijgen bestuurders meer zicht op de kwetsbare plekken op hun grondgebied en kan er een dialoog met andere partijen op gang komen over noodzakelijke maatregelen. Op dit moment heeft nog maar een kwart van de gemeenten een dergelijke klimaattest gedaan.

Optreden en vloedplanken
Schade voorkomen is altijd goedkoper dan achteraf zaken te moeten herstellen, stelt projectmanager Sofie Stolwijk van het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie. ‘Als we niets doen, moeten we tot 2050 alleen al in de steden rekening houden met een kostenpost van zo’n 70 miljard euro. Denk aan de gevolgen van ondergelopen wegen en ziekenhuizen of de schade door extra bodemdaling als gevolg van droogte. Het mooie van veel adaptatiemaatregelen is dat wijken en buurten er veiliger en aantrekkelijker van worden. Met meer groen in de stad en nieuwe watersingels geef je de openbare ruimte een enorme impuls.’

Enschede laat zien dat het verleden bij het bedenken van adaptatiemaatregelen een belangrijke inspiratiebron kan zijn. Met het herstel van een deel van de oude bekenstructuur worden wijken beschermd tegen toekomstige overstromingen en gaat de ruimtelijke kwaliteit erop vooruit. Ook andere steden kunnen teruggrijpen op hun eeuwenlange ervaring in het omgaan met het water. Zo werden in steden als Kampen en Den Briel vroeger veel huizen voorzien van een verhoogde optrede en sleuven om vloedplanken in te kunnen schuiven. In Amsterdam was de aanleg van een reinwaterkelder voor de opslag van drinkwater lange tijd heel gewoon.

Typisch Dordts
Zulke voorzieningen zal je niet zo snel tegenkomen op de Stadswerven, Dordrechts jongste nieuwbouwwijk op de kruising van de Merwede en het Wantij. Op deze buitendijks gelegen inbreidingslocatie maken ze wel slim gebruik van de eeuwenlange ervaring met het omgaan met water. ‘Het vormt een onlosmakelijk onderdeel van ons DNA’, legt gemeentelijk stedenbouwkundige Edwin van Son uit. Aan de zuidkant van de nieuwe wijk wordt bewust het water opgezocht door het maaiveld te verlagen. ‘Daar maken we de getijdewerking zichtbaar en mag twee keer per dag een deel van de openbare ruimte onderlopen. Langs de noordkade is er vanwege het scheepvaartverkeer minder ruimte voor de stad om te experimenteren. Hier ligt ook de belangrijkste ontsluitingsroute die zelfs onder extreme omstandigheden de woningen bereikbaar houdt.’

Van Son noemt het typisch Dordts om het water tot de haarvaten van de woonwijk te laten doordringen. Enkele jaren geleden werd aan het Wantij al een nieuwbouwbuurtje opgeleverd waar het water onder de huizen door mag stromen. In de Stadswerven komt een handvol drijvende woningen te liggen. Bovendien zal hier, net als in de historische binnenstad, een deel van de huizen met zijn voeten in het water staan. ‘In de eerste fase van het project vonden de ontwikkelaars dat nog te riskant, omdat de woningmarkt toen op een dieptepunt zat. Inmiddels erkennen ze dat je op deze manier extra kwaliteiten de wijk inhaalt.’

Jaco Boer

Erfgoed en Ruimte
Nederland verandert voortdurend. Hoe houden we het karakter van ons land zichtbaar? In het programma Visie Erfgoed en Ruimte (VER) zet de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed samen met andere partijen in op ruimtelijke ordening vanuit cultuurhistorische inspiratie. ROm doet er verslag van. Ontdek ook op www.erfgoedenruimte.nl hoe cultureel erfgoed basis is voor kwaliteit in ruimtelijke opgaven.