Loslaten op lokale schaal en afstemmen op regionale schaal
Krimp voorbij het Nederlandse voorstellingsvermogen

| 14 januari 2015

Architecten Maarten van Tuijl & Tom Bergevoet bezochten regio’s in België, Denemarken, Duitsland en Polen, die al langer te maken hebben met demografische krimp en transitie. De gevolgen op termijn zijn hier vaak al beter zichtbaar. Aan de hand van twee Deense voorbeelden laten ze in deze bijdrage zien dat we op lokale schaal meer moeten durven loslaten en op regionale schaal juist meer afstemming nodig hebben.

Surfwedstrijden in Klitmøller. Beeld Cold Hawaii

Surfwedstrijden in Klitmøller. Beeld Cold Hawaii


Onlangs riep de Europese Commissie de Deense stad Aalborg uit tot stad met de meest tevreden stadsbewoners van Europa. Dat is wel eens anders geweest. In de jaren 60 nog wordt Aalborg de ‘stad van de rokende schoorstenen’ genoemd, met een beroepsbevolking van 50 procent in de zware industrie. Als deze industrie na 1970 langzaam wegtrekt en de bevolking neemt af, zet het gemeentebestuur een andere koers uit. In 1974 wordt met de oprichting van de Aalborg Universiteit geprobeerd een eigen kenniseconomie te ontwikkelen. Pas rond 1990 stopt de bevolkingsdaling en rond 2000 werkt 60 procent van de bevolking in de dienstensector. Momenteel verwacht de stad een bevolkingsaanwas van 6 procent, bijna twee keer zo veel als het Deense gemiddelde.

Van leeg naar groen

Aalborg: de gelukkigste stad van Europa ligt in een krimpregio

Ondertussen kampt Noord Jutland, het uitgestrekte agrarisch gebied rondom Aalborg, met een dramatische bevolkingskrimp van soms wel twaalf procent. Hier lukt het niet langer de structurele demografische verschuiving van de dorpen naar de stad te stoppen. De lokale bevolking neemt initiatieven om de symptomen van de demografische krimp, zoals afname van het voorzieningenniveau, leegstand, waardedaling in de dorpen onder handen te nemen. In het dorp Vestervig (700 inwoners) verzamelen bewoners privaat kapitaal, verhoogd met geld uit fondsen of van de gemeente, waarmee ze ‘rotte kiezen’ aan de hoofdstraat van het dorp opkopen en slopen. Vervallen panden, die niet beeldbepalend zijn, verdwijnen. De afgelopen jaren zijn in het dorp al 17 huizen afgebroken. Onder het motto ‘van leeg naar groen’ komen in plaats daarvan collectieve tuinen of doorzichten naar het omliggende landschap, waardoor de leefbaarheid hier gehandhaafd blijft.

Klitmøller, co-workshop in een leegstaand pand Beeld Mette Johnse, Cowork Klitmøller

Klitmøller, co-workshop in een leegstaand pand Beeld Mette Johnse, Cowork Klitmøller

In de centrale stad Aalborg wordt juist gewerkt aan de herstructurering van het havenfront met het prestigieuze House of Music als belangrijk onderdeel. Al vanaf 1986 leeft het idee om in de stad een concertzaal te bouwen met een regionale betekenis en uitstraling. Maar in 2006, wanneer de plannen gereed zijn, blijkt het budget te laag om het gebouw te realiseren. Het landelijk opererende fonds Realdania wil een financiële bijdrage leveren onder voorwaarden dat een deel van de kosten óók wordt gedragen door regionale partners. De provincie Noord Jutland, die zich gecommitteerd heeft aan het project, komt met omliggende plattelandsgemeenten overeen dat zij meebetalen aan de regionale voorziening. Nu kan de voorziening er komen en profiteren de omliggende plattelandgemeenten van het nieuwe Muziekhuis. Met gemeentegelden wordt zo niet alleen lokaal geïnvesteerd, maar – met de provincie Noord Jutland als bemiddelaar – ook in nieuwe ontwikkelingen elders, in de stad Aalborg.

Klitmøller: een krimpend vissersdorp

Surfparadijs ‘Cold Hawaii’
Onderweg naar de veerboot die hem van het verderop gelegen Hanstholm naar Noorwegen moet brengen, ontdekt de Duitse windsurfer Christian Dach op een herfstdag in 1981 de bijzondere golfslag voor de kust van Klitmøller. Een jaar later schrijft een erkend Duitse surftijdschrift over dit Walhalla voor surfers, met een golfslag die het hele jaar door sterk en constant is, bijzonder voor Noord-Europa. Van heinde en verre komen surfliefhebbers op de plek af en parkeren hun auto’s en caravans lukraak in de duinen. Inmiddels staat de kust wereldwijd bekend onder de naam ‘Cold Hawaii’ en hebben verschillende surfliefhebbers zich in leegstaande panden in het dorp gevestigd. Ongeveer 10 procent van de 800 inwoners van Klitmøller is speciaal voor de goede surfcondities in het dorp komen wonen. Deze ‘stayers’ hebben zich georganiseerd in de vereniging ‘Cold Hawaii’ en hebben beroepen als grafisch ontwerper, websitebouwer of communicatiedeskundige. Zij starten in een leegstaand pand een plek voor co-working, waardoor in het dorp ook andere dan agrarische bedrijvigheid ontstaat. De lokale bevolking echter – louter vissers en agrariërs – is zo gebrand op het verbeteren van de condities voor de visserij, dat zij de sportieve nieuwkomers zien als bedreiging voor de broze lokale economie. De vissers willen voor de kust een golfbreker aanleggen, waardoor de boten gemakkelijker kunnen uitvaren en de surfers hun bijzondere golfslag verliezen.

‘Pad der verzoening’

Een goede omgang met krimp vereist dus een visie op regionale schaal

Het programma ‘Land of Opportunities’, een samenwerking tussen het Deense particulier fonds Realdania en de gemeente Thisted, weet de spanningen tussen de autochtonen en de nieuwkomers uiteindelijk te verminderen. Vanuit het programma, dat wil bijdragen aan de leefbaarheid op het platteland, wordt burgers gevraagd om ideeën voor het verbeteren van voorzieningen en het versterken van landschappelijke of infrastructurele structuren. Een selectie van ingebrachte ideeën door natuurliefhebbers, vissers en de lokale surfvereniging resulteert in de bouw van een ‘Kreeftenhuis’ (Hummerhus), dat voorzieningen voor surfers combineert met een restaurant voor de lokaal geliefde kreeftklauwen. De surfers dragen vervolgens hun steentje bij aan betere lokale verhoudingen door de organisatie van de World Cup. Dit evenement leidt aanvankelijk tot scepsis bij de lokale bewoners, totdat blijkt dat zij aan het evenement kunnen verdienen door bijvoorbeeld akkers beschikbaar te stellen voor parkeren. Het strand wordt met een 400 meter lang betonnen pad toegankelijker gemaakt. Dit pad – met de bijnaam het ‘pad der verzoening’ – maakt het zowel voor surfers als voor vissers gemakkelijker om hun werkzaamheden op het strand goed uit te voeren, hetgeen ertoe leidt dat zij vaker met elkaar in gesprek raken. Zo verbetert de relatie tussen surfers en de oorspronkelijke bevolking sterk.

Het voorbeeld Klitmøller laat zien dat nieuw leven uit volstrekt onverwachte hoek kan komen. Niemand had in de jaren tachtig gedacht dat de marginale ontwikkeling van vrijbuiters, vakantievierders en surfers tot een nieuwe toekomst kon leiden. Een gemeente moet hier uiteraard wel open voor staan. Dit vereist het kunnen loslaten van bepaalde wensbeelden op lokale schaal.

Maarten van Tuijl & Tom Bergevoet

Het volledige artikel is te lezen in ROm 12, december 2014

Neem een abonnement op ROm
of bestel het nummmer (t.w.v. € 24,00) via info@romagazine.nl

De volledige internationale vergelijking naar krimpregio’s is gratis te downloaden. In 2015 brengt temp. de internationale publicatie ‘The Flexible City – sustainable solutions for a Europe in transition’ uit. Daarin zal dit vergelijkend onderzoek naar Europese krimpregio’s worden opgenomen.

Vestervig ‘van leeg naar groen’ Beeld temp.architecture

Vestervig ‘van leeg naar groen’
Beeld temp.architecture

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *