Landschap en/of Leefomgeving?

| 26 juni 2018

een gebied zoals door mensen waargenomen

Rond 2016 is de term ‘leefomgeving’ in ons vakmatig taalgebied gekomen. Vooral in de Omgevingswet en omgevingsvisies wordt het begrip gebruikt. Hierbij dient zich de vraag op: is leefomgeving nu eigenlijk hetzelfde als landschap, of hebben we hier te maken met echt iets anders? Wat is landschap eigenlijk? Ruimte in de omgeving biedt kansen aan transities die we met elkaar zo graag willen. Landschap gaat over waarden, over betekenisgeving.

Landschap zal de gewone taal zijn die mensen gebruiken en bindt

Het is de geograaf Kenneth Olwig die het begrip landschap heeft herontdekt, en van een nieuwe betekenis heeft voorzien. Hij concludeert in 1996 in zijn paper Recovering the Substantive Nature of Landscape dat de term landschap in de Middeleeuwen drie betekenissen had: een stuk land (gebied), de gemeenschap (de mensen) en de zeden en gewoonten die kenmerkend waren voor de gebieden. Taalkundig vormt het een combinatie van het zelfstandig naamwoord land (‘ontgonnen en bewerkt stuk land’ ) en de bijvoeglijke bepaling –schap (een bepaalde vorm van organisatie). We herkennen het begrip –schap nog altijd in de term waterschap, dus in de organisatie die zorgt voor de waterbeheersing en de waterkwaliteit. Of denk aan Zweden, dat was verdeeld in 25 landschappen (landskap), historische regio’s met ieder hun eigen gebruiken, tradities, folklore en geografische kenmerken.

Ook het Europese Landschapsverdrag heeft de betekenis centraal gesteld, en definieert landschap niet enkel als iets visueels, maar als ‘een gebied zoals door mensen waargenomen’. Landschap gaat dus over gebieden, meer dan over een ‘fysieke’ leefomgeving dus.

Landschap zorgt voor de emotie en gevoelens in het gesprek

Ons landschap staat het nodige te wachten. Of het gaat om duurzame energie, verduurzaming van de landbouw, woningbouw, klimaatadaptie, noem maar op.

Een beleid dat poogt ruimte te geven aan nieuwe ontwikkelingen kan dankbaar gebruik maken van het concept landschap zoals hiervoor geschetst. Immers, landschap ís geladen met waarden en betekenissen. En dat is waar de discussie over verandering over hoort te gaan. Landschap zorgt voor de emotie en gevoelens in het gesprek, leefomgeving is een neutraal begrip. Die emotionele betrokkenheid van mensen met het landschap waarin ze wonen is de essentie voor betrokkenheid bij toekomstige veranderingen. Dit uitgangspunt staat ook centraal in het door ons ondersteunde project Gewaardeerd Landschap, waarbij met bewoners wordt gezocht naar de betekenis van landschap in het dagelijkse leven van mensen, als bouwsteen voor omgevingsvisies. Landschap zal de gewone taal zijn die mensen gebruiken en bindt, niet de leefomgeving. De fysieke leefomgeving is slechts een begrip, maar landschap, dat ben je vooral zelf.

Henk Baas
Hoofd Landschap bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE)