Levend erfgoed

| 17 december 2020

Erfgoed gaat niet alleen over materiële zaken als collecties, objecten, monumenten en landschappen. Ook zaken die niet zo tastbaar zijn, kunnen erfgoed zijn. Je moet dan denken aan tradities en volksfeesten, die generaties aan elkaar doorgeven. Deze cultuuruitingen worden door erfgoedgemeenschappen beleefd als erfgoed en geven hun een gevoel van identiteit en continuïteit. Dit zijn dus gewoonten en gebruiken zoals rituelen, feesten en vieringen, maar ook podiumkunsten, ambachten, een vertelcultuur of eetgewoontes kunnen immaterieel erfgoed zijn. Ik denk dan aan de Sint-Maartenviering, de Sinterklaasintocht, carbidschieten, midwinterhoornblazen, (Zomer)Carnaval, het Groninger eierballen eten, diamantbewerken, molenaarsambacht en de Matthäuspassion door de Nederlandse Bachvereniging in de Grote Kerk Naarden. Sinds vorige week is ook de ‘Nederlandse thuisbevalcultuur’ toegevoegd aan de lijst van Nederlands immaterieel erfgoed.

Dit is levend erfgoed; immaterieel erfgoed zit in de hoofden, harten en handen van iedereen die eraan meedoet. Of het nu op de officiële lijst staat of niet, kenmerk van dit immaterieel erfgoed is dat het zich steeds aanpast met de tijd mee gaat. Het verbindt de gemeenschap die het beoefent en zich er mee identificeert. De beoefenaars en betrokkenen bij immaterieel erfgoed houden dit erfgoed levend, ze zetten zich in zodat de traditie ook een toekomst heeft. Dit erfgoed is dus bij uitstek dynamisch, de basis ligt in het verleden maar de uitoefening is eigentijds en beweegt mee. Het ontwikkelt zich onder invloed van tijd, techniek of beoefening door nieuwe (doel)groepen.

‘Immaterieel erfgoed zit in de hoofden, harten en handen van iedereen die eraan meedoet’

In 2003 heeft UNESCO het Verdrag inzake de bescherming van immaterieel cultureel erfgoed opgesteld en Nederland heeft dit verdrag in 2012 ondertekend. Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland (KIEN) is opgericht om bij te dragen aan de zichtbaarheid en het borgen van immaterieel erfgoed. De aandacht en bewustwording van en voor dit erfgoed groeit. Door plaatsen in het register of op de inventaris van immaterieel erfgoed van Nederland krijgen het immaterieel erfgoed en de beoefenaars ervan meer waardering en respect. Daardoor worden zij geholpen hun immaterieel erfgoed levend te houden Maar soms schuurt het ook. Immaterieel erfgoed kan controversieel zijn en onderdeel van discussie, opinie en debat. Denk aan de zwartepietendiscussie of het vuurwerkdebat. Standpunten worden snel ingenomen. Het ontbreekt echter vaak aan inzicht, inlevingsvermogen en wijsheid om hier goed mee om te gaan; erfgoedwijsheid wel te verstaan.

Erfgoedwijsheid

Om je kritisch tot erfgoed te kunnen verhouden en het gesprek daarover goed te kunnen voeren, is het van belang om oog te hebben voor de dynamiek rond erfgoedvorming en de eigen positie daarin. Een manier om dit inzicht te krijgen is om deze verschillende perspectieven op erfgoed in kaart te brengen en de complexe interactie tussen mensen en erfgoed en mensen onderling te onderzoeken. Dit helpt met een bewustere omgang en verhouding tot emotioneel geladen onderwerpen. Deze methode heet emotienetwerken.

En maakt dat mensen kritisch naar het erfgoed kunnen kijken en maakt ze ‘erfgoedwijs’.  Hierdoor kan het gesprek over de soms schurende onderwerpen, goed gevoerd worden.  

‘Juist in deze tijden van maatschappelijke dynamiek en onrust blijken we creatief met een flinke dosis aanpassingsvermogen’

Deze coronatijd heeft aangetoond hoe belangrijk rituelen en vieringen zijn en hoeveel waarde eraan wordt gehecht. Juist in deze tijden van maatschappelijke dynamiek en onrust wordt duidelijk hoe creatief we zijn en dat we over een flinke dosis aanpassingsvermogen beschikken. Hoe adaptief is het immaterieel erfgoed gebleken? In het afgelopen jaar konden veel rituelen en vieringen niet op de gebruikelijke manieren worden uitgeoefend. Zo zijn er sommige festivals een jaar uitgesteld, maar een aantal vieringen is in aangepaste vorm doorgegaan. De intocht van de Sint werd een defilé op Paleis Soestdijk, om de traditie van het snoep geven en delen tijdens Sint-Maarten te kunnen voortzetten zijn er snoepmachines geknutseld, zodat de anderhalvemetersamenleving gewaarborgd bleef. Nu de kerstvakantie is begonnen en het einde van het jaar nadert, is het vuurwerkdebat, aangezwengeld door de coronacrisis, ook weer een onderwerp in de media.

Vuurwerk

Het is een traditie; op oudejaarsavond wordt rond middernacht door consumentenvuurwerk afgestoken om het oude jaar weg te schieten en het nieuwe jaar welkom te heten. Buren, vrienden en familie grijpen de gelegenheid aan om elkaar een gelukkig nieuwjaar te wensen. Zo versterkt het afsteken van vuurwerk de sociale cohesie in de buurt. Het afsteken van vuurwerk door particulieren staat ter discussie. De weerstand groeit vanwege de overlast en de ongelukken die elk jaar weer gebeuren, vooral bij het afsteken van zwaar, illegaal vuurwerk.

Deze traditie van het afsteken van consumentenvuurwerk is in 2015 op de Inventaris van Immaterieel Erfgoed Nederland geplaatst. Plaatsing op de inventaris van immaterieel erfgoed houdt geen waardeoordeel in voor of tegen vuurwerk. Het geeft aan dat de traditie belangrijk is voor mensen en dat er gemeenschappen zijn in Nederland die zich willen inzetten voor het continueren ervan.

Het vuurwerkverbod als coronamaatregel zal er dit jaar voor zorgen dat het ritueel sowieso in afgeslankte en aangepaste vorm zal moeten plaatsvinden. We zullen deels op een ander manier invulling moeten geven aan de overgang van het oude naar het nieuwe kalenderjaar nu knallen er niet in zit. We kunnen samen zoeken naar een alternatief en nieuwe traditie(s) vormen.

Erfgoeddemocratie

Het uitoefenen van tradities, ook in aangepaste vorm, is in deze bijzondere tijd heel waardevol gebleken. Het is daarom van groot belang respectvol om te gaan met beoefenaars, hoeders en genieters van het immateriële erfgoed. Een beetje erfgoedwijsheid helpt ons hierbij. Ruimte voor meerstemmigheid is hierin onmisbaar. We leven tenslotte ook in een erfgoeddemocratie; Erfgoed vertelt wie we samen zijn en wie we willen worden en iedereen heeft hier een stem in. 

‘Het is van groot belang respectvol om te gaan met beoefenaars, hoeders en genieters van het immateriële erfgoed’

Het nieuwe jaar ligt straks voor ons. Ik hoop dat er een tijd aanbreekt waarin nieuwe tradities gevormd kunnen worden en oudere tradities in een eigentijdse vorm verder gaan. Bij mijn eindejaar overpeinzingen tijdens deze donkere dagen voor kerst, reflecteer ik hierop en kijk ik vooruit; ik wens dat erfgoedwijsheid in 2021 een prominentere plek krijgt in het maatschappelijk debat.

Hanneke Masselink-Duits

Erfgoedadviseur bij The Missing Link met als missie het vergroten van de bewustwording van de waarde en de kracht van erfgoed

Meer lezen

  • Centrum voor immaterieel erfgoed heeft een filmpje gemaakt met uitleg over het begrip immaterieel erfgoed wat je hier kunt bekijken.
  • Meer informatie over de nieuwe bijschrijvingen vind je in dit nieuwsbericht.
  • Het Fonds voor Cultuurparticipatie heeft een subsidie om immaterieel erfgoed te behouden en uitoefenen te stimuleren.
  • Dit artikel over het Groninger eierballen eten kwam ik tegen in het Volkskrantmagazine link
  • De Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland bevat immaterieel erfgoed waarvan de erfgoedgemeenschap, groep of individu een borgingsplan heeft geschreven om het erfgoed toekomst te geven. Dat plan is getoetst door een onafhankelijke Toetsingscommissie. De erfgoedzorg wordt elke twee jaar geëvalueerd.
  • Meer weten over Emotienetwerken en hoe dit een rol kan spelen in de dialoog rondom erfgoed? Bekijk deze (engelstalige) explainer.
  • Meer weten over Erfgoedwijsheid en Erfgoeddemocratie vind je op de website van ImagineIC en de Reinwardt Academie
  • Het afsteken van vuurwerk met oud en nieuw kwam in 2015 op de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland.