Spiegelbeeld van Randstad Holland, maar dan beter
Operatie Noorder-Randstad

| 2 november 2017

In de verkiezingscampagne eisten in de vier grote steden op hoge toon 35 miljard voor de Randstad. Maar voor beduidend minder geld, zonder Vinex en hoogbouw-plus kunnen economie, ecologie en leefbaarheid een veel grotere kwaliteitsslag maken als we de investeringen elders doen en daarbij andere accenten leggen: in het noordoosten des lands en langs de oude en nieuwe lijnen en patronen van een Noorder-Randstad.  De tegendraadse en intrigerende visie Jan Dirk Dorrepaal en Steven van Schuppen.

Deze bijdrage komt uit ROm 10, oktober

Ondanks de discussie over de toekomst van Europa, mede door de opkomst van sterk nationalistisch georiënteerde populistisch-politieke bewegingen, is er een sterke tendens tot  grensoverschrijdende Europese relaties en samenwerking zichtbaar. In het noorden van het land richten overheden en bedrijfsleven zich steeds vaker op Noord-Duitsland en Scandinavië. In het zuiden zoeken steden als Maastricht, Aken, Luik en Hasselt elkaar nadrukkelijker op bij de aanpak van grensoverschrijdende thema’s. Brabantse bedrijven, steden en regio’s werken al een tijdje innig samen met collega’s in de Vlaamse Vierhoek en Rijsel.

EURandstad
Met dergelijke grensoverschrijdende netwerken krijgt een eerder door ons benoemde Europese Waaierstad steeds verder vorm. Die loopt van een duidelijk herkenbare ’Noorder-Randstad’ waar wij de metropoolregio Bremen/ Oldenburg toe rekenen en ook de driehoek Twente, Münster en Osnabrück via RheinRuhr, RheinMain naar de Le Grand Paris Francilienne. De Noorder-Randstad kan binnen deze EURandstad een bijzondere rol vervullen als vestigingsgebied van mensen en bedrijven, die de grote steden te druk en te duur vinden worden. Deze spreiding van mensen en activiteiten naar hoger gelegen gebieden kan bovendien helpen de risico’s te verminderen van schade en persoonlijk leed door wateroverlast als gevolg van klimaatverandering.

Goed gedoseerde verstedelijking en een groen hart

Op dit moment hebben de Noordvleugel van de Randstad (Noord- Holland, Flevoland en Utrecht) en de Zuidvleugel (Zeeland en Zuid-Holland) beide ongeveer 4 miljoen inwoners. In Zeeland is al enige tijd sprake van bevolkingskrimp. In Zuid-Holland is er dankzij ondermeer toestroom van vluchtelingen en de trek naar de grote steden en ondanks krimp in een flink aantal landelijke gebieden sinds kort weer sprake van groei. De Noordvleugel van de Randstad kent een beduidend sterkere groei dan de Zuidvleugel en nauwelijks krimp, hoogstens aan de uiterste randen.

Herhuisvesting
De ruimtelijke structuur van Zeeland en Zuid Holland zal deze eeuw ingrijpend gaan veranderen. Met de energietransformatie zal de havengebonden werkgelegenheid sterk teruglopen. Nieuwe banen als gevolg van de ontwikkelingen op ICT-gebied zullen minder voorkeurslocaties kennen. Dat maakt verschuivingen in het verstedelijkingspatroon geo-economisch gezien steeds waarschijnlijker. Het zwaartepunt van de verstedelijking zou tegen deze achtergrond net zo goed, zo niet beter verschoven kunnen worden naar locaties die waterstaatkundig op termijn minder kwetsbaar blijken te zijn dan de huidige Randstad.

In tachtig jaar een miljoen mensen laten verhuizen

Laten we eens aannemen dat in de resterende decennia van deze eeuw het inwoneraantal in de laaggelegen provincies Zeeland en Zuid Holland terug moet van 4 naar 3 miljoen en stel dat de natuurlijke krimp al ca 200.000 inwoners minder oplevert. In een tijdsbestek van zo’n tachtig jaar komt dat erop neer dat circa 10.000 inwoners een andere woon- en werkplek moeten zoeken. Bijvoorbeeld in Noorder-Randstad, waar nog ruimte genoeg is en waar het risico op overstromingen veel minder is. Dat zou betekenen dat daar jaarlijks zo’n 4.000 nieuwe woningen nodig zijn: bijvoorbeeld 2.000 woningen extra in Groningen – Assen en 2.000 in Zwolle – Twente. Geen onbekende getallen uit de groeikern- respectievelijk Vinex-periode. En geen ongebruikelijk hogere aantallen dan er momenteel in de grote steden van de Randstad bij komen. Kortom geen onmogelijke opgave, zeker als de periode tot 2020 wordt gebruikt om een aangepaste structuurvisie voor Noorder-Randstad te maken.

Wie op de kaart kijkt, kan Noorder-Randstad zien als een spiegelbeeld van de Randstad met Zwolle als Utrecht, Twente als Rotterdam – Den Haag en Groningen als Amsterdam.

Potenties

Uit zichzelf zal de herhuisvestingsstroom uit de Randstad onvoldoende op gang komen. Er zal gestimuleerd moeten worden en een krimpscenario voor de Randstad zal noodzakelijk zijn. De onvermijdelijke vraag daarbij is of een dergelijke Noorder-Randstad ook de nodige economische potenties in zich heeft als basis voor een veerkrachtig stedelijk netwerk. Wij denken van wel. Zo functioneren de universiteiten in dit deel van Nederland en Duitsland met hun innovatieve start-ups nu al als belangrijke aanjagers voor innovaties op het gebied van bijvoorbeeld groene technologie en life sciences. Gezien de mogelijkheden voor een veelbelovende oriëntatie op Noord-Duitsland en Scandinavië zou hier op termijn een randstad kunnen ontstaan met zeker zulke goede economische papieren als zijn Hollandse evenknie.

De groei van de Noorder-Randstad komt de laatste al stukje bij beetje uit zichzelf op gang. Zo wil Zwolle er de komende tien jaar er 6.000 woningen bij bouwen, terwijl Groningen tot 2030 maar liefst 20.000 woningen op het programma heeft staan. Bij alle mogelijke nieuwe bouwdrift is het zaak om niet te vervallen in de fouten die eerder in Randstad Holland zijn gemaakt. Houd genoeg open ruimte voor het water in verband met het veranderende klimaat. Dat bijtekent dus bijvoorbeeld niet verder bouwen in de Polder Mastenbroek in de IJsseldelta ten noordwesten van Zwolle en in het lage land in de driehoek Groningen – Delfzijl – Winschoten. Meer in het algemeen moeten bij de ontwikkeling van de Noorder-Randstad leefbaarheid en natuurontwikkeling voorop staan. Dat kan door de leger wordende gebieden in Oost Groningen en Drenthe te verbinden met hun landelijke Duitse tegenhangers in Oost Friesland en het heidegebied van de Hümmling in het Eemsland. Met een goed gerichte en gedoseerde verstedelijking  in combinatie met een versterking van het groene hart en de groenblauwe corridors kan Noorder-Randstad uitgroeien tot een aantrekkelijke vestigingsplaats voor wonen, werken en recreëren.

Eigenbelang
Rest de vraag welke partij het meeste belang bij zo’n operatie Noorder-Randstad heeft en bij machte zou zijn om doorslaggevende stappen in een dergelijke richting te zetten. Voor ‘Berlijn’ geldt deze vergeten regio nog sterker als een achtergebleven uithoek dan voor ‘Den Haag’. De Ostfriesenwitze zijn er een pijnlijke uitdrukking van. Dus zou Den Haag hier het voortouw zou moeten nemen, uit welbegrepen eigenbelang. Randstad Holland met zijn verouderde industrie en verstopte infrastructuur heeft zo langzamerhand de grenzen van de groei bereikt. Om zo’n vastgelopen Randstad weer toekomst-proof  te maken heb je waarschijnlijk wel wat meer geld nodig dan die inmiddels befaamd geworden 35 miljard. Om hem ook nog echt water-proof te maken heel wat extra, als dat toch al geen dweilen met de kraan open is. Het prijs-kwaliteitsoptimum op dit vlak moeten we dan dus eerder in Noorder-Randstad zoeken.

Jan Dirk Dorrepaal en Steven van Schuppen

Jan Dirk Dorrepaal is ruimtelijk organisatiekundig adviseur
Steven van Schuppen is onderzoeker en publicist over landschap, geschiedenis en ruimtelijke ontwikkeling