Eurbanlab netwerk voor versnelling energietransitie
Quartier Vauban, duurzame pionierswijk in Freiburg

| 15 april 2015
Vauban, duurzame woonwijk in Freiburg; 61 procent van de autobezitters gebruikt de fiets in het woon-werkverkeer. Beeld Daniel Schoenen

Vauban, duurzame woonwijk in Freiburg; 61 procent van de autobezitters gebruikt de fiets in het woon-werkverkeer. Beeld Daniel Schoenen

Quartier Vauban, gelegen aan de voet van het Duitse Zwarte Woud, geldt internationaal als ecologisch paradijs. Het voormalige legerterrein is herontwikkeld tot duurzame wijk, waar gemotoriseerd vervoer in de ban is gedaan en kleurrijke, energie-efficiënte woningen aanzienlijke kostenbesparingen voor bewoners opleveren. Het duurzame bouwproject Vauban staat niet op zichzelf, overal in Europa zijn inmiddels vele innovatieve projecten opgepakt. Voorbeelden te over voor steden die tempo willen maken met hun duurzaamheidsambities.

De herontwikkeling van Vauban begon rond 1990 toen het Franse leger na 60 jaar aanwezigheid in Freiburg haar barakken leeg achterliet. Freiburg staat bekend als het Europese centrum voor zonne-energie en loopt voorop met het toepassen van duurzaamheid in beleid en praktijk. Door het toenmalige huizentekort en een mondige lokale bevolking, ontstond al gauw de wens om het terrein van 41-hectare in een duurzame wijk te veranderen. Het resultaat was een ambitieuze en holistische aanpak, met veel ruimte voor de betrokkenheid van de bewoners. In acht jaar tijd herrees een levendige, innovatieve en duurzame wijk, waar burgers ca. 40 procent van de woningen zelf ontwikkelden. Inmiddels biedt de wijk duurzame woonruimte aan ruim 5000 mensen en 600 lokale banen.

Ruim 90 procent van het energiegebruik uit hernieuwbare bronnen

Levendig en innovatief
De ruimte voor verregaande burgerparticipatie en de betrokkenheid van bewoners met een duurzame instelling in het ontwikkelen van vernieuwende en duurzame bouwconcepten hebben aanzienlijk bijgedragen aan het succes van Vauban. Ze kregen invloed op de bouw van een duurzaam huis en dachten actief mee over openbaar vervoer, transport en vergroening van de publieke ruimte. Forum Vauban, een commissie van burgers met een groen hart, organiseerde de communicatie, maakte behoeftes en wensen van bewoners expliciet en faciliteerde de co-creatie van innovatieve duurzame en sociale concepten. Via zogeheten ‘Baugruppen’ konden individuele bewoners samenwerken om zelfstandig een bouwblok te ontwikkelen. Door een traditionele ontwikkelaar te omzeilen heeft men huizen naar eigen wens ontworpen, is er een sterke buurtbetrokkenheid ontstaan en zijn kosten bespaard. Het Baugruppen-concept resulteerde in lagere bouwkosten voor de woningen; destijds een verschil van 20 – 40 procent vergeleken met prijzen op de open markt. Bijna 25 jaar later is de wijk veranderd in een levendige middenklassebuurt en hebben eerste bewoners de huizenwaarde aanzienlijk zien stijgen tot prijzen die vergelijkbaar zijn met andere middenklassebuurten in Freiburg.

De meeste huizen hebben zonnepanelen gekoppeld aan de verwarming en intelligente ventilatiesystemen met warmte-winners. Beeld Stadt Freiburg

De meeste huizen hebben zonnepanelen gekoppeld aan de verwarming en intelligente ventilatiesystemen met warmte-winners. Beeld Stadt Freiburg

Energiezuinig en op de fiets

Bewonersplatform blijkt drijvende kracht

De buurtbetrokkenheid van Forum Vauban heeft gezorgd voor een grotere variatie aan duurzame innovaties en een meer nadrukkelijke focus op verregaande energiebesparing. Een overzicht.
Energiegebruik. Alle gebouwen voldoen aan de strenge gemeentelijke energiestandaard (65 kWh/m2/y). Freiburg zat met deze energiestandaard al ver onder de nationale standaard van 100 kWh/m2/y, maar de meeste huizen in Vauban zijn nog zuiniger in het verbruik wat het gemiddelde voor de hele wijk op (45 kWh/m2/y) brengt. De CO2 uitstoot van Vauban is ca. 40.000 ton/jaar minder dan gebruikelijk.
Autoluwe ambitie. In het concept voor de publieke ruimte en het verkeersplan wordt de afhankelijkheid van de auto verlaagd. Er zijn geen eigen parkeerplaatsen in de wijk. Autoeigenaren zijn verplicht een prijzige plaats te kopen in een van de gemeenschappelijke parkeergarages op zonne-energie aan de rand van de wijk.
Energieopwekking. De meeste huizen hebben zonnepanelen gekoppeld aan de verwarming en intelligente ventilatiesystemen met warmte-winners. De collectieve warmtekracht koppelingscentrale werkt op lokale houtkorrels en voorziet in 73 procent van de totale energiebehoefte en in 100 procent van de warmtebehoefte. Meer dan 90 procent van het energiegebruik in Vauban komt uit hernieuwbare bronnen.
Klimaatadaptatie. De meeste maatregelen die zijn uitgevoerd om de wijk duurzamer en aantrekkelijker te maken, hebben een dubbele functie voor de toekomst. Het groene gebied is groot genoeg om water in de grond te laten infiltreren en een regenoverschot op te vangen. Het vele groen in de wijk (inclusief groene daken, regentuinen enz.) biedt schaduw, tempert hogere temperaturen in de zomer en draagt bij aan een prettig leefklimaat.

Stimulerend en faciliterend
De ervaringen in Vauban laten zien dat de lokale context voor stedelijke innovaties belangrijk is voor het welslagen van het project. Het politiek leiderschap en de specifieke marktaanpak boden een stimulerende en faciliterende omgeving voor private partijen en de gemeenschap om vooruitstrevende oplossingen voor een duurzame stad te ontwikkelen. De hoge mate van burgerparticipatie in het ontwikkelen van de wijk als geheel, stimuleerde de ontwikkeling van een duurzaamheidsconcept dat heeft geleid tot betere resultaten dan mogelijk was geweest voor de overheid alleen. Ook al waren de stadsplanners gericht op het verduurzamen van het gebied, het transportmodel in Vauban was niet mogelijk geweest zonder het bewonersplatform Forum Vauban. Zij droeg innovatieve oplossingen aan en bleef een drijvende kracht juist wanneer juridische grenzen de duurzame vooruitgang in de weg stonden.

De aanpak met ‘baugruppen’ draagt bij aan het ontwikkelen van levendige duurzame buurten en  geeft een fris en vernieuwend gezicht aan de vaak zo anonieme nieuwbouw van huidige stedelijke omgeving.  Beeld Daniel Schoenen

De aanpak met ‘baugruppen’ draagt bij aan het ontwikkelen van levendige duurzame buurten en
geeft een fris en vernieuwend gezicht aan de vaak zo anonieme nieuwbouw van huidige stedelijke omgeving. Beeld Daniel Schoenen

De combinatie van energiebesparende maatregelen in de huizen van Vauban kunnen – en zijn al – op andere plaatsen toegepast. De gebruikte technieken zijn technologisch en economisch haalbaar en zorgen voor flinke financiële voordelen voor bewoners. De schaal en brede mix van groene concepten zoals toegepast in Vauban, zal moeilijk te behalen zijn in plaatsen zonder de combinatie van randvoorwaarden en prikkels zoals we die in Vauban en van de gemeente Freiburg hebben gezien.

Floor Boerwinkel, Roger Toussaint
Resp. adviseur duurzaamheid bij ARCADIS en adviseur Assessments Eurbanlab, Javelin Creative Solutions

Het volledige artikel is te lezen in ROm 4, 2015

Neem een abonnement op ROm
of bestel het nummmer (t.w.v. € 24,00) via info@romagazine.nl

Voor meer informatie over Eurbanlab: Anne-Marie Spierings, Programma Manager Eurbanlab, email: annemarie.spierings@arcadis.nl

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *