Sittard vindt zichzelf opnieuw uit

| 9 november 2016

Minder inwoners, leegstaande monumenten en krimpende budgetten. Afgelopen zomer bogen beleidsmedewerkers, erfgoedexperts, studenten en burgers zich vier dagen lang over de ruimtelijke uitdagingen van Sittard-Geleen. De lezingen, rondleidingen en workshops leidden tot nieuwe inzichten en aanknopingspunten voor een gebiedsgerichte aanpak met erfgoed als belangrijkste inspiratiebron.

Limburg heeft meer ruimte dan programma. Met deze nuchtere constatering schetste de gemeente Sittard-Geleen aan het begin van de projectweek kort maar krachtig de context van haar ruimtelijke ontwikkeling. Sinds de fusie van de twee steden in 2001 is het aantal inwoners afgenomen. Veel winkels in de aanloopstraten staan leeg en het vooruitzicht op nog minder klanten bezorgt de plaatselijke middenstand hoofdpijn.

Tegelijkertijd doet Sittard met haar erfgoed niet onder voor andere Limburgse steden als Roermond en Maastricht. Naast karakteristieke schoolgebouwen en eeuwenoude kerken en kloostercomplexen heeft de stad een stadspark dat tot rijksmonument is uitgeroepen. Uniek voor Nederland zijn ook de voormalige schootsvelden die als een groene ring om de historische binnenstad liggen en als park dienen.

Schootsvelden van Sittard met op achtergrond Ligne in aanbouw. Met de komst van drie faculteiten van de Zuyd Hogeschool in nieuwbouwcomplex Ligne sluit Sittard aan op haar eeuwenoude onderwijstraditie.

Schootsvelden van Sittard met op achtergrond Ligne in aanbouw. Met de komst van drie faculteiten van de Zuyd Hogeschool in nieuwbouwcomplex Ligne sluit Sittard aan op haar eeuwenoude onderwijstraditie.

Hoe zou Sittard haar cultuurhistorische troeven kunnen gebruiken om zich op de toekomst voor te bereiden? Met die vraag ging half juni op uitnodiging van de gemeente en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) een gevarieerd gezelschap van professionals, studenten en betrokken burgers vier dagen lang aan de slag. In de ochtend luisterden ze naar inleidingen van erfgoedexperts en beleidsmedewerkers. ‘s Middags bekeken ze het erfgoed met eigen ogen en dachten ze in workshops na over enkele belangrijke ruimtelijke opgaven van de stad.

De meerdaagse, intensieve gedachtenuitwisseling zorgde bij de deelnemers voor enthousiaste reacties. Ook de gemeente was erg blij met het resultaat. ‘Door de bundeling van kennis en ervaring uit al die verschillende disciplines hebben we veel nuttige ideeën langs zien komen. Bovendien is het goed als bezoekers van buiten je weer eens wijzen op de verborgen kwaliteiten van je stad’, verklaart wethouder Noël Lebens van stedelijke ontwikkeling en cultuur.

Klooster wordt hotel

Een belangrijk thema tijdens de projectweek was de ontwikkeling van de historische binnenstad van Sittard. Naast lege winkels staan hier monumentale kloostercomplexen en scholen te wachten op nieuwe gebruikers. In sommige panden hebben zich jonge ondernemers gevestigd, variërend van beginnende architecten tot innovatieve horecabazen. Een bedrijf uit Sittard durfde het zelfs aan om een voormalig nonnenklooster tot viersterrenhotel om te bouwen. Om verzekerd te zijn van voldoende gasten wordt er nauw samengewerkt met VDL Nedcar in Born en internationale bedrijven op de Chemelot Campus in Geleen, de voormalige locatie van staatsmijn Maurits en DSM.

Het hotel zorgt voor verbinding tussen de historische binnenstad en de grote industriële bedrijven in de buurt. Hoewel het smeden van sterkere banden met ondernemers op de Chemelot Campus voor de hand ligt, zag menig deelnemer van de projectweek ook veel in het uitbouwen van de voorzieningen voor studenten. Nadat in de afgelopen decennia steeds meer opleidingen naar de stadsrand waren getrokken, heeft de Zuyd Hogeschool onlangs drie faculteiten in het centrum geopend. Ze zijn onderdeel van het gloednieuwe Ligne, een multifunctioneel complex aan de rand van het stadshart met woningen, winkelruimten, bibliotheek en een museum.

Voortbouwen op de traditie als onderwijsstad

Sittard onderwijsstad

Met de terugkeer van studenten naar de oude stadskern sluit Sittard aan op haar lange traditie als onderwijsstad. Docent klassieke talen en lokale erfgoedvrijwilliger Guus Janssen liet de deelnemers aan de projectweek met oude teksten zien hoe plaatselijke geestelijken al 700 jaar geleden binnen de wallen een kapittelschool stichtten. Later volgden nog een school voor protestanten en een gymnasium van de dominicanen.

Op een korte onderbreking tijdens de Franse revolutie na bleef die nauwe band tussen opleidingen en binnenstad tot midden jaren tachtig van de vorige eeuw intact. Janssen is blij dat er bij schoolbesturen weer meer belangstelling is voor een locatie in het centrum. ‘Ik heb vroeger als docent ook dicht bij de binnenstad gewerkt. Dat was heerlijk; in de pauzes kon je even een boodschap doen of je lunchpakket verorberen in het monumentale stadspark.’

Sittard-Geleen herstelt de komende jaren het monumentale stadspark in oude luister.

Sittard-Geleen herstelt de komende jaren het monumentale stadspark in oude luister.

Hoewel er nog veel moet gebeuren voordat studenten kunnen uitgroeien tot nieuwe motor van de binnenstad zijn de eerste initiatieven om hen in de stad te verankeren al genomen. Zo opende de Zuyd Hogeschool in twee leegstaande winkelpanden op de Steenweg een ‘fieldlab’ waar studenten in het kader van hun economie-opleiding een eigen bedrijfje runnen en advies geven aan ondernemers in de buurt. Ook indirect kunnen de studenten de Steenweg een impuls geven.

De straat is de belangrijkste verbindingsroute tussen het NS-station en de collegezalen in het Ligne. Voor ondernemers die zich op deze nieuwe groep willen richten, kan deze plek tot een ideale vestigingsplaats uitgroeien. Aan de jarenlange neergang en verloedering die werd versneld door het vertrek van het nabijgelegen ziekenhuis komt zo wellicht een einde.

Historische karakter
Behalve de historische binnenstad heeft het monumentale stadspark van Sittard een nieuwe impuls nodig, zo bleek tijdens de projectweek. In de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw aangelegd rond de Geleenbeek zijn veel oorspronkelijke elementen, op de Ophovenermolen na, inmiddels verdwenen. Door bezuinigingen op het groenbeheer loopt de kwaliteit van het groen al jaren terug en de paden en velden zijn door schommelingen in het waterpeil vaak te nat om te kunnen gebruiken.

Vier jaar geleden heeft de gemeente daarom een totaalplan voor de renovatie gemaakt, waarbij ze het park in oude luister wil herstellen. Maar er is te weinig budget om de opknapbeurt in zijn geheel uit te voeren. Ze heeft inmiddels haar hoop gevestigd op het waterschap, dat onlangs aangaf dat de Geleenbeek in de toekomst meer water moet afvoeren om Sittard droge voeten te laten houden.

Terug naar het oorspronkelijk ontwerp

Tijdens een wandeling door het park suggereerden enkele deelnemers om ook voor die opgave terug te grijpen op het verleden. ‘Oorspronkelijk lagen in delen van het park greppels die in latere jaren zijn verdwenen. Als je die herstelt, kun je ze voor waterberging gebruiken. Als je dan ook nog de herinrichting van het gebied rond de Ophovenermolen erbij betrekt, wordt de watermolen meteen beter verbonden met de rest van het park’, vertelt Rob Smouter, hoofd regio Midden Zuid van de RCE.

Hij ziet de voorstellen als een mooi voorbeeld van het verbinden van actuele opgaven aan het historische karakter van een plek. Dat is de hoofdgedachte achter de Visie Erfgoed en Ruimte van de RCE, waaruit de projectweek voortkwam. Hij zou de meerdaagse brainstormsessies graag nog eens op een andere plek herhalen. ‘Tijdens zo’n week ontstaat een sfeer van onderling vertrouwen die een vrije en intensieve gedachtenuitwisseling mogelijk maakt.’

Jaco Boer

Klik hier voor meer artikelen van Jaco Boer.

Erfgoed en ruimte
Nederland verandert voortdurend. Hoe houden we het karakter van ons land zichtbaar? Onder de naam Visie Erfgoed en Ruimte zet de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed samen met andere partijen in op ruimtelijke ontwikkeling vanuit cultuurhistorische inspiratie. ROmagazine doet er verslag van. Ontdek ook op www.kiezenvoorkarakter.nl hoe cultureel erfgoed basis is voor kwaliteit in ruimtelijke opgaves.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *