Ruimte en energie
Transitie doordenken op ruimtelijke gevolgen

| 27 mei 2015

Wind op land, 6000 kW erbij, levert overal in het land een pittige discussie op. Wat gaan de windparken op zee betekenen voor de energieinfrastructuur op land? En welk ruimtebeslag hebben biomassa, vergistingsinstallaties, wko, zonne-energie. Provincies en gemeenten hebben nog nauwelijks een beeld, laat staan een visie op wat de energietransitie vraagt aan ruimtelijke investeringen en dus aan ruimtelijk beleid. ROmagazine gaat de komende tijd volgen hoe de transitie in de ruimtelijke arena vorm krijgt.

De urgentie om de energietransitie in een hogere versnelling te zetten is de afgelopen tijd toegenomen. Nationale en internationale omstandigheden zetten druk op Nederland om over te schakelen op duurzame energievoorziening. Het kader daarvoor is eerder in Europees verband en vervolgens in september 2013 in het Energieakkoord afgesproken. We zijn inmiddels ruim anderhalf jaar verder en zien voortgang op veel fronten. Er zijn initiatieven voor windparken, warmtenetten, en grootschalige plaatsing zonneweides.

Impressie ‘windeilanden’ (2020) uit de Ontwerpstudie Rotterdam. Beeld Landschap en Energie, ontwerpen voor transitie, H+N+S Landschapsarchitecten

Impressie ‘windeilanden’ (2020) uit de Ontwerpstudie Rotterdam. Beeld Landschap en Energie, ontwerpen voor transitie, H+N+S Landschapsarchitecten

Ruimte is het toernooiveld van de energietransitie

Opgeteld vormt de energietransitie een wezenlijk deel van de ruimtelijke agenda van Nederland. Steeds meer provincies en gemeenten erkennen dat en brengen in beeld wat de energietransitie ruimtelijk gaat betekenen. Ze zien in dat energietransitie over veel meer gaat dan windmolens, en krijgen door, dat er geen vlucht mogelijk is in uitsluitend onzichtbare energietransitie van biomassa, zeewind en geothermie. Ze zien ook steeds meer dat er kansen zijn voor de regio om energielandschappen te maken, die ten goede komen aan veel meer belangen dan alleen de energietransitie.

Toernooiveld
Bij gebrek aan een echt maatschappelijk debat over energie is ruimte het toernooiveld van de energietransitie geworden, zoals hoogleraar landschapsarchitectuur en voormalig Rijksadviseur voor het Landschap Dirk Sijmons dat zo mooi samenvat.

Voorbeeld uitwerking ‘duurzame energiehaven’ uit Ontwerpstudie Noord-Nederland: glastuinbouwcomplexen met geïntegreerde energieopwekking uit zon en wind in het Veenkoloniale landschap. Beeld H+N+S Landschapsarchitecten

Voorbeeld uitwerking ‘duurzame energiehaven’ uit Ontwerpstudie Noord-Nederland: glastuinbouwcomplexen met geïntegreerde energieopwekking uit zon en wind in het Veenkoloniale landschap. Beeld H+N+S Landschapsarchitecten

De Rijksadviseur wist bij het toenmalige Ministerie van VROM belangstelling voor het onderwerp teweeg te brengen. Zijn Kleine Energieatlas bevatte naast nationale kaarten van de ruimtelijke structuur van verschillende energievormen ook regionale uitwerkingen die krachtig de mogelijke impact van keuzes in het energiesysteem toonden. Daarmee heeft hij de toon gezet voor de discussie van de komende jaren.

Decentrale opgave
Als vervolg op de Kleine Energieatlas, kwam vorig jaar de grote energieatlas uit, getiteld Landschap en Energie. Zoals alleen ontwerpers dat kunnen, wist Sijmons planologie, geografie, en zelfs natuurkunde te verbinden tot een nieuw verhaal over nieuwe landschappen. Dat was precies waar het in de technocratisch ingestoken topdown planning tot nu toe volledig aan ontbrak: ‘Wind moet. Moet van Brussel’, was meestal het argument dat bestuurders en beleidsambtenaren aanvoerden als ze pijnlijke besluiten moesten legitimeren. Het klopt dat de Europese Commissie kaders geeft aan de energietransitie. Zonder ruimtelijke dialoog over kwalitatieve resultaten, over mogelijke en
gewenste energielandschappen, kan zo’n kader echter alleen maar tot een nimby-loopgraven leiden.

Het Energieakkoord markeert een belangrijk kantelpunt

Het Energieakkoord markeert een belangrijk kantelpunt voor de ruimtelijke dimensie van de energietransitie. Doordat veel maatschappelijke partijen en bestuurslagen zich in het Energieakkoord aan belangrijke stappen in de energietransitie verbinden ontstaat een platform voor een betere discussie over de invulling van de transitie.

Impressie ‘duurzaam dorp’ (2020): kleine dorpen kunnen al op korte termijn in hun eigen energiebehoefte voorzien.  Beeld H+N+S Landschapsarchitecten

Impressie ‘duurzaam dorp’ (2020): kleine dorpen kunnen al op korte termijn in hun eigen energiebehoefte voorzien. Beeld H+N+S Landschapsarchitecten

Energieneutraal Rotterdam
De Provincie Zuid Holland was een van de eersten die de opgave serieus uitwerkte. Met Studio Marco Vermeulen maakten zij een aantrekkelijke, gedetailleerde studie van de hoeveelheid energie de provincie zou kunnen produceren met verschillende bronnen, zoals geothermie tot biomassa. Voor elk van die bronnen werd een cartografie opgezet die paste bij de werking van de techniek. Windmolens moeten ver genoeg uit elkaar staan, en niet te dicht bij woonbebouwing. Zo volgde uit de technische eisen het potentieel van elke techniek. Daarnaast werd een kostenschatting gemaakt. Een van de ontdekkingen van die studie was het grote potentieel voor warmtenetten.

Handtekening

Steeds meer regio’s pakken de thematiek op

Energie en vooral wind was bij de laatste provinciale statenverkiezingen in veel provincies een kernthema. In de populaire media volgden verhalen over de hoge emoties rond projecten voor windparken elkaar snel op. Nieuwsuur had in januari een uitzending waarin Friezen zo boos werden over het windpark ‘dat ze Nederlands gingen praten’. Sommige gedeputeerden die hun provincie energieneutraal willen maken, spraken rondom de verkiezingen hun wantrouwen over windenergie uit. Voor de kenners is dat een misverstand. Hoewel er wel energie te winnen is met andere modaliteiten, geothermie, zonPV en biomassa, is wind een onontkoombaar onderdeel van de energiemix in de komende decennia. De provinciale bestuurders weten dat. Ze hebben op basis van het Energieakkoord en de Structuurvisie Wind op Land met het Rijk de afspraak gemaakt om de gestelde doelen te gaan halen.

Functies combineren
‘Geen enkele gemeente kan in z’n eentje aan de duurzame energiebehoefte voldoen. Dat zien we bijvoorbeeld ook in West-Brabant, waar we als vervolg op de prijsvraagopgave voor de tiende Eo Wijersprijsvraag in beeld zullen brengen waar de mogelijkheden en de beperkingen liggen. Per deel van de regio worden de potenties in kaart gebracht. Bijvoorbeeld voor Moerdijk op het gebied van warmte-uitwisseling. In de hele regio is de ontwikkeling van biobased-producten kansrijk, maar er ligt ook een hele grote warmtevraag rond Breda. Het betekent dat je moet samenwerken.’

Anton van Hoorn, Marcel Bayer

Dit is een sterk verkorte webversie van het hoofdartikel in Romagazine 5, juni 2015

Neem een abonnement op ROm
of bestel het nummmer (t.w.v. € 24,00) via info@romagazine.nl

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *