Vrije keuze en betaalbaarheid gaan niet altijd hand in hand

| 3 april 2019

Betaalbaarheid en keuzevrijheid. Bij alle visies en plannen voor de energietransitie die ik begeleid in gemeenten en met belanghebbenden staan deze items hoog in het rijtje met uitgangspunten. Beide worden gezien als essentieel voor het verkrijgen van draagvlak.
Betaalbaarheid, want lang niet iedereen is in staat of bereid om de kosten voor de transitie zelf te dragen. De uitslag van de provinciale statenverkiezingen bevestigt dat maar al te goed. Keuzevrijheid, want in deze tijd willen mensen zelf kunnen beslissen welke energieleverancier ze nemen, of ze aansluiten op een warmtenet, of ze een warmtepomp of elektrische auto aanschaffen.

Het collectief en gelijktijdig ‘opleggen’ van een nieuwe energie-infrastructuur, zoals in de jaren ’60 gebeurde met de aanleg van het gasnet, is niet meer denkbaar. De overheid vergoedde toen trouwens alles. Over betaalbaarheid was geen discussie.
Zonder betaalbaarheid en vrije keuze lijkt de energietransitie nu geen schijn van kans te maken. Maar de twee gaan niet altijd hand in hand. Sterker nog, als het gaat om aardgasvrije wijken staan betaalbaarheid en vrije keuze vaak lijnrecht tegenover elkaar.

’Zonder betaalbaarheid en vrije keuze maakt de energietransitie geen schijn van kans ’

Dat de energietransitie geld kost, is wel duidelijk. Gemeenten en partners willen de kosten voor iedereen zo laag mogelijk houden. Woonlastenneutraliteit wordt in het Klimaatakkoord genoemd als een belangrijke randvoorwaarde. De instrumenten om dit voor elkaar te krijgen ontbreken nog. Wel wordt op steeds meer plekken inzicht verworven in de kosten van de energietransitie en manieren om die kosten te beperken.

Een militaire operatie
In theorie zouden de kosten voor aardgasvrije wijken het laagst zijn wanneer een operatie zou plaatsvinden vergelijkbaar met de aanleg van ons gasnet. Elke wijk krijgt dan de optie met de laagste maatschappelijke kosten. Dat betekent alle woningen tegelijk isoleren en aanpassen, één keer de straat open, warmtenet erin of elektriciteitsnet verzwaren, gasnet eruit, klaar. Een collectieve, militaire operatie zonder keuzevrijheid.
De werkelijkheid is weerbarstig. Isoleren doet men op natuurlijke momenten, bij een verbouwing of verhuizing. Een energievoorziening zoals een warmtenet kan met de huidige wetgeving niet worden afgedwongen voor bestaande bouw. De vraag is ook of dat gewenst is. Dit betekent wel dat het gelijktijdig overgaan van een hele wijk op een alternatieve energievoorziening – de meest betaalbare optie – lastig is. In de meeste projecten, zelfs wanneer de betaalbaarheid met subsidies is geregeld, wordt rekening gehouden met een percentage huishoudens dat niet meedoet met het wijkaanbod. Die groep komt pas in beweging als het gasnet eruit gaat, of zal zelf de woning verduurzamen op een andere manier dan de rest van de wijk.

’ We moeten op zoek naar een ‘offer you can’t refuse’

Bij vrije keuze voor een energie-infrastructuur kan het dus zomaar voorkomen dat straks in één wijk én een warmtenet, én een verzwaard elektriciteitsnet voor de warmtepompen én een gasnet voor groen gas moet komen te liggen. De maatschappelijke kosten rijzen dan de pan uit. Dit verslechtert de betaalbaarheid voor iedereen. Bovendien is keuzevrijheid een risico voor een haalbare business-case voor warmteprojecten, waarbij een minimaal aantal aansluitingen nodig is.

Mensen meekrijgen
Het is dus niet gek dat ‘mensen meekrijgen zo’n beetje de grootste uitdaging is bij de energietransitie. Het is de enige manier om de betaalbaarheid binnen de perken te houden in  een systeem waarin keuzevrijheid de norm is. We moeten op zoek naar een ‘offer you can’t refuse’, waarbij iedereen uit vrije keuze de meest betaalbare energie-infrastructuur kiest.
Of zo’n aanbod überhaupt mogelijk is, hangt sterk af van de invulling van financiële randvoorwaardes en marktontwikkelingen. Al wel bekend is dat zelfs een goed betaalbaar aanbod bij vrije keuze niet leidt tot honderd procent conversie in de eerste aardgasvrije wijken. Vrije keuze is een groot goed, maar als het de betaalbaarheid ondermijnt zullen wellicht politieke keuzes gemaakt worden.

 

Jade Oudejans
Over Morgen
jade.oudejans@overmorgen.nl