Neem het initiatief, begin nu met de Omgevingswet
Zoek de grenzen op, investeer in participatie

| 24 november 2016

Met de wettekst en de uitvoeringsparagrafen (AMvB’s) ontstaat steeds meer inzicht in de juridische kaders voor ruimtelijke plannen en procedures van de Omgevingswet. We weten inmiddels dat het hier niet alleen gaat om een juridische stelselverandering, maar om een nieuwe manier van denken en handelen zowel in de samenleving als bij (overheids)organisaties. Daarmee hoeven we niet te wachten. Ehsan Nouzari en Robbin Knuivers roepen alle betrokken professionals op om nu al aan de slag te gaan met de Omgevingswet.

De nieuwe wet beoogt meer integraal kijken naar en handelen in de leefomgeving. Om dit te bereiken, hebben diverse overheden organisatieveranderingen in gang gezet. Zo investeren de gemeenten Utrecht en Schiedam al een tijd in de beweging naar een netwerkorganisatie waarin de verschillende opgaven in de gemeente integraal worden benaderd. Mede door reorganisaties uit het verleden, waarbij medewerkers zijn vertrokken, sluipt een bepaalde angst en zelfbescherming in de organisatie. Paradoxaal genoeg leidt dit vaak tot meer afgezonderde afdelingen en sectoren, in plaats van dat er meer gezamenlijk en integraal wordt gekeken naar de leefomgeving.

Doel en ambities

Door de grenzen van de mogelijkheden in het huidige bestemmingsplan op te zoeken en de regel zoveel mogelijk in dienst te laten staan van de overkoepelende ambities en het uiteindelijke doel, stimuleer je innovatie. Bijvoorbeeld met betrekking tot de energietransitie kan in het bestemmingsplan een energieneutraal woongebied worden aangewezen, in plaats van vast te leggen dat elke woning een bepaald aantal zonnepanelen moet bevatten.

De Gemeente Utrecht organiseert stadsgesprekken om de burgers direct te betrekken bij het beleid.

De Gemeente Utrecht organiseert stadsgesprekken om de burgers direct te betrekken bij het beleid.

Daarmee werk je innovatie in de hand, omdat de ontwerper meer vrijheid heeft in het bereiken van het doel. Op tal van manieren kun je hiermee al experimenteren. Door bij de actualisatieronde van bestemmingsplannen al zo te werken, of door in ruimtelijke planprocessen – zoals bij gronduitgiftes en aanbestedingen – op tijd de dialoog met de omgeving aan te gaan. De dienstdoende opdrachtgever kan dan de juiste vraag in de markt neerleggen aan de hand waarvan potentiële opdrachtnemers, eventueel samen met partners in de omgeving, worden uitgenodigd mee te gaan in het bereiken van de ambities en de voordelen inzien van het meegaan in deze ambities.

Snellere en betere besluitvorming met participatie

Participatie

Bij het maken van beleid en het komen tot besluiten is de inhoud niet het enige wat telt. Participatie is net zo belangrijk, omdat er meerdere partijen zijn, los van de overheid, die macht hebben en kunnen uitoefenen. Zonder draagvlak, als gevolg van minimale participatie, kunnen initiatieven leiden tot een impasse. Voorbeeld hiervan is het proces voor CO2-opslag in Barendrecht. De Omgevingswet erkent het belang van participatie en streeft hoge ambities na, namelijk het realiseren van betere en snellere besluitvorming. De wet beoogt snellere en betere besluitvorming door overheden te verplichten om bij de vaststelling van een omgevingsvisie, omgevingsplan of programma aan te geven hoe burgers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en bestuursorganen betrokken zijn bij de voorbereiding. De wet schrijft echter niet voor hoe dat proces vorm te geven.

Kortom, participatie is verplicht, maar de invulling is vormvrij. De verplichting van participatie waarbij de invulling vormvrij is, dwingt overheden en adviesbureaus om voor de intreding van de wet te zoeken naar hoe zij participatieprocessen het beste kunnen vormgeven om snellere én betere besluitvorming te realiseren. Hiermee wachten tot de intreding van de wet is niet mogelijk, want participatieprocessen zijn complex door de alsmaar veranderende samenleving, verschillende perspectieven die stakeholders hebben op de werkelijkheid en de unieke randvoorwaarden per initiatief. Het vormgeven van participatieprocessen vraagt dus om kennis en ervaring die niet willekeurig of in één keer kan worden vergaard.

Wil jij nu al aan de slag met de Omgevingswet? Of wil je in je opleiding meer aandacht voor de Omgevingswet hebben? Professionals, docenten, adviseurs, wethouders en anderen, neem gerust contact met ons op!

Stadsgesprekken: van participeren naar samen stad maken

Utrecht is alvast begonnen met invulling geven aan nieuwe participatievormen die leiden tot meer integraliteit en betere en snellere besluitvorming. Zo trad Utrecht in 2014 al in gesprek met de stad bij het vormgeven van haar coalitieakkoord ‘Utrecht maken we samen, 2014-2018’. Hierdoor komt de mening van de stad bijna letterlijk terug in het Utrechtse collegeprogramma. Geïnspireerd op het boek ‘Tegen Verkiezingen’ van David van Reybrouck organiseert de gemeente Utrecht sindsdien de zogenoemde stadsgesprekken.

Een van de meest geslaagde voorbeelden hiervan zijn de stadsgesprekken in het kader van het Utrechtse Energieplan. De gemeente ging bij het opstellen van dit Energieplan in gesprek met een representatieve vertegenwoordiging van de Utrechters. Na drie zaterdagen van goed gesprek en hard werken werd gezamenlijk het Energieplan van Utrecht geschreven. Een jaar later sprak de gemeente opnieuw met hen over de voortgang van dit Energieplan en werden de handen uit de mouwen gestoken om samen de ambities van dit plan waar te maken. Op deze manier wil de gemeente Utrecht vaker invulling gaan geven aan (de uitwerking van) beleid.

Op basis van de evaluatie van deze stadsgesprekken moet in het vervolg vooraf in ieder geval goed worden nagedacht over drie dingen. Allereerst onderschat men vaak dat een dergelijk proces veel tijd, geld en capaciteit kost. Ten tweede blijkt dat bij een dergelijk proces de rol van raadsleden als politieke vertegenwoordiging in ons Nederlands democratisch systeem nog vrij onduidelijk is. Als laatste ervaart men het als complex om de resultaten van een dergelijk stadgesprek duidelijk te borgen en zichtbaar te maken in het vervolgproces.).

Dit is een verkorte versie van het artikel in ROm 11, november 2016

[1] Het procesverslag en de evaluatie van de stadsgesprekken Energie in maart/april 2015 vindt u hier.

  • Ehsan Nouzari is omgevingsmanager bij Witteveen+Bos en buitenpromovendus bij Universiteit Utrecht.
  • Robbin Knuivers is planoloog bij de Gemeente Utrecht en lid Kerngroep bij Netwerk Jong Leefomgeving.

Beeld: Gemeente Utrecht