3 coronalessen voor de RES’en

| 25 november 2021

De coronamaatregelen leidden in extreem korte tijd tot aanpassing in gedrag bij een brede groep mensen. Voor het succes van de energietransitie is zo’n zelfde gedragsaanpassingen nodig naar een meer duurzame leefstijl. Toch is het lastiger om mensen daarvoor in beweging te krijgen. Wat kan de RES leren van gedragsverandering tijdens de coronacrisis?

Zonder medewerking van inwoners is het realiseren van onze veelomvattende energie-ambities onmogelijk. Alleen al gezien het feit dat maar liefst 50 tot 70 procent van de grond in Nederlandse steden in privaat bezit is. Om de energiedoelstellingen te halen, vragen we daarom ook van inwoners om energie te besparen en duurzame energie op te wekken. Dat vraagt structurele gedragsveranderingen – zoals korter douchen – en eenmalige investeringen met langere termijn effect, bijvoorbeeld een huis isoleren. Hieronder staan vijf centrale coronalessen, vertaald naar de RES.

Les 1. Noodzaak duidelijk en herkenbaar

Mensen gaan pas tot actie over als ze overtuigt zijn van het nut en de noodzaak. En, niemand kan ons beter overtuigen dan wijzelf. Het is daarom belangrijk om aan te sluiten bij drijfveren van inwoners om overtuigende redenen voor gedragsverandering aan te dragen.

Kerningrediënten communicatie:
– Inzicht geven in feitelijke ontwikkelingen en onzekerheden
– Aansluiten bij drijfveren: angst voor eigen gezondheid en die van anderen
‘En let wel: dit virus raakt ons allemaal. Onszelf, onze ouders, andere familieleden, vrienden en collega’s. Dat moeten we ons blijven realiseren’. ‘Maar zeker is wel dat voorzichtigheid nu, beter is dan spijt achteraf.’

In de corona-aanpak waren de zorgen voor de eigen gezondheid en die van hun naasten de centrale drijfveer voor aangepast gedrag. In de persconferentie op 12 maart toonde Jaap van Dissel op basis van feitelijke ontwikkelingen én onzekerheden de noodzaak voor aanpassing om de volksgezondheid te beschermen; ‘die ontwikkelingen maken dat we niet meer exact grip hebben op de ontwikkeling van het virus en maakt dat we [het OMT] aanvullende maatregelen adviseren’. Die onzekerheid en het risico dat daarmee samenging was een belangrijke reden voor mensen om zich aan de maatregelen te houden.

Les voor de RES

Het is cruciaal om inwoners aan de hand van drijfveren mee te nemen bij het RES-proces. Drijfveren verschillen. Uit ons onderzoek, onder ruim 2.200 panelleden, bleek dat inwoners duurzame maatregelen met name nemen omdat ze een schonere leefomgeving willen (83%), minder afval willen produceren (74%) en het een goed gevoel geeft (56%). 60% van onze respondenten vindt natuur het belangrijkste onderdeel in hun directe leefomgeving. Interessant, want de motivatie voor duurzaam gedrag is dus zeker niet primair kosten besparen! Een schone leefomgeving en natuur zijn dus een goed aanknopingspunt.

Les 2. Gedeelde verantwoordelijkheid; alleen samen

Kerningrediënten:
– Gedeelde verantwoordelijkheidSociale norm
Alleen samen krijgen we corona onder controle’; […] daarbij hebben we iedereen nodig, 17 miljoen mensen’; ‘de vrijheid van de een mag niet ten koste gaan van de gezondheid van de ander’.

Een andere voorwaarde om in actie te komen, is het besef dat mensen onderdeel zijn van de oplossing en een bijdrage kunnen leveren. Met de ‘intelligente lockdown’ bevestigde Rutte die eigen verantwoordelijkheid van mensen en legde tegelijkertijd een nieuwe sociale norm neer. In verschillende persconferenties benadrukte hij die norm en het groepsgevoel dat daarbij past: ‘Grote dank aan iedereen die […] de regels heeft nageleefd. Het ging bijna overal goed […]. Geweldig dat zoveel mensen vol hebben gehouden’. En, deze benadering werkt, want mensen zijn sneller geneigd zich aan normen te houden als zij het idee hebben dat andere mensen diezelfde normen naleven. Dit werd benadrukt met de ‘alleen-samen’-slogan. En, die verantwoordelijkheid bleef: voor bedrijven en organisaties om zelf plannen te maken voor de invulling van de ‘nieuwe normaal’ met 1,5 meter afstand, in bioscopen, sportclubs, et cetera.

Les voor de RES

Om inwoners te activeren is het nodig dat zij inzien welke rol ze hebben en dat hun bijdrage belangrijk is. En, dat andere inwoners ook zichtbaar duurzame maatregelen treffen. Uit onze panelonderzoek blijkt dat het merendeel van de Nederlanders nu naar de overheid en het bedrijfsleven kijkt voor maatregelen. Oftewel; zij hebben minder oog voor de rol die zijzelf kunnen spelen in dit vraagstuk. Tijd om dus te laten zien welke belangrijke rol inwoners kunnen vervullen. Hoe je dat doet? Allereerst, door te laten zien wat inwoners al wel doen in plaats van te benadrukken wat er nog niet gebeurt. Inwoners zullen hiermee meer geneigd zijn zichzelf als een duurzaam persoon te zien, zo benadrukt ook Linda Steg in vlogserie ‘Futuring Corona’[1]. Waarmee inwoners meer openstaan voor andere duurzame aanpassingen of maatregelen.

En, het is makkelijker om duurzame stappen te zetten als je weet dat anderen mensen hier ook mee bezig zijn. Dus, laat zien wat ook andere inwoners al doen. Gewone inwoners – zoals jij en ik – die aan de slag zijn gegaan. Geen voorlopers, koplopers of helden. Maar buren die ervaring kunnen delen. Dit brengt de mogelijkheden dichtbij en maakt het makkelijk voor mensen om erbij aan te sluiten, om ook energie te besparen, schone energie op te wekken of te vergroenen. Dat is immers heel normaal. Én, het helpt voor een schone leefomgeving.

Les 3. Concreet en gedoseerd

Coronamaatregelen werden stap voor stap uitgebouwd. Een kleine, relatief eenvoudige aanpassing werd in korte tijd aangevuld met meer ingrijpende aanpassingen. Van geen handen meer schudden en handen wassen naar thuisblijven en gesloten restaurants. Door mensen stap voor stap mee te nemen in de ontwikkelingen van het virus, de risico’s en concrete maatregelen nam premier Rutte inwoners mee richting een ‘intelligente’ lockdown en het stappenplan richting ‘een nieuwe normaal’. De stappen kregen steeds concreter vorm in steeds terugkerende adviezen.

Kerningrediënten:
– Behapbare stappen die logisch elkaar opvolgen
– Handelingsperspectief
met 50% van de kennis, 100% maatregelen nemen’; ‘we bekijken het stap voor stap’; ‘we stoppen met handen schudden […] U kunt voetzoenen en elleboogstoten’. ‘Blijf zoveel mogelijk thuis’. ‘Houd 1,5 meter afstand (2 armlengtes) van anderen’. En nu: ‘Vermijd drukke plekken’.

Les voor de RES

Neem inwoners mee in de maatregelen die nodig zijn en houdt het overzichtelijk. Begin dus niet door alle opties te schetsen of de meest ingrijpende, maar bouw het op. Bijvoorbeeld in een stappenplan. Laat zien dat het eenvoudig kan zijn om te beginnen en laat ook zien welke maatregelen inwoners vaak (onbewust) al genomen hebben. Presenteer de mogelijke stappen dus in ‘hapklare brokken’ en laat ook zien welk resultaat de stappen (kunnen) opleveren, natuurlijk aansluitend bij de drijfveren van mensen. Hoe werk jij aan een schone en groene leefomgeving?

Tot slot: Doorlopend begrip tonen en laten zien dat het werkt

Kerningrediënten:
– Begrip voor inspanningen
– Resultaat laten zien
‘[…] we hebben ondertussen wel wat bereikt met elkaar. Zeker in de ziekenhuizen ontwikkelen de cijfers zich nu al een paar weken in gunstige richting’. ‘Ten eerste wil ik nog eens benadrukken dat we de ruimte die er nu is met elkaar hebben verdiend, door de regels na te leven’

Gedragsverandering vraagt inspanning en motivatie om vol te houden. Afstand houden is niet onze gewoonte. We moeten er dus bewust over nadenken, dit verwoorde Sanne dit Wit ook mooi in dit interview. Wat ons motiveert zijn de geschatte effecten van ons gedrag vooral op de korte termijn, omdat die sneller voelbaar zijn. Hoe Rutte hierop inspeelde? Met begrip en volhouden. Bijvoorbeeld richting jongeren: ‘Je kunt somber en kwaad worden en dat is logisch […] Toch zien we dat verreweg de meeste kinderen en jongeren in Nederland zich ontzettend goed hebben aangepast en zich ook aan de regels houden. En daarvoor wil ik jullie een groot compliment geven’. Begrip en nogmaals die sociale norm benadrukken én het effect laten zien: ‘Want het is […] mede aan jullie te danken, dat er minder mensen in het ziekenhuis liggen en dat er langzaam maar zeker weer wat meer kan’. Oftewel: het werkt, houd vol en ga zo door.

Wat betekent dat voor de RES?

Uiteindelijk vragen we mensen om een eenmalige investering of om structureel nieuwe meer duurzame gewoonten, zoals de verwarming een graad lager zetten, korter douchen en de auto vaker laten staan. Moedig mensen hiertoe aan en laat zien dat je oog hebt voor de stappen ze al hebben gezet en welk resultaat dat al heeft opgeleverd. En, natuurlijk, blijf daarbij de noodzaak voor (aanvullende) acties benadrukken. ‘We hebben al heel wat bereikt, maar we kunnen meer’. Het helpt om die boodschap op verschillende manieren herkenbaar te laten zien: online, maar bijvoorbeeld ook offline. Maak complimenten, blijf goede voorbeelden en initiatieven uitlichten en blijf concrete vervolgstappen aanbieden.


[1] Futuring Corona is een initiatief van de Urban Future Studio experiments. Linda Steg is professor aan de Rijksuniversiteit Groningen.