Inschrijven voor nieuwsbrief
Verstedelijking

Een revolutie in landgebruik

Auteur Jan Jager

21 oktober 2022 om 13:12, Leestijd ca. 8 minuten


Eén procent van de bewoonbare landoppervlakte op de aarde is in gebruik als stedelijk gebied, vijftig procent als landbouwgrond. Willen we de groeiende wereldbevolking blijven voeden zonder dat meer bossen worden gekapt, dan is intensivering van het agrarisch landgebruik onvermijdelijk. Bijvoorbeeld door open teelt te vervangen door verticale, gesloten productieketens. Het Bossche bedrijf PlantLab en KuiperCompagnons zetten de toon.

Plantlab teelt sinds 2018 op commerciële basis in Amsterdam. Beeld PlantLab

De productielocatie van PlantLab ligt wat geïsoleerd, te midden van een wat onherbergzaam kantoren- en bedrijvengebied aan de zuidwestflank van Amsterdam in de hak van ringweg A10. Een paradijs voor wie houdt van brede wegen en beton. Minder voor de liefhebber van natuur. Maar uitgerekend hier wordt in een oude typemachinefabriek van IBM op een oppervlakte van iets meer dan een voetbalveld een equivalent aan groente geteeld waar in het open veld tientallen voetbalvelden voor nodig zijn. Ruimte die we in theorie kunnen vrijspelen voor nieuwe natuur.

De voordelen van het telen van gewassen in gebouwen zijn legio. Zo kan in meerdere lagen boven elkaar geteeld worden. Doordat de teelt inpandig plaatsvindt kan de productie bovendien volledig gecontroleerd worden in een gesloten keten. Daardoor zijn geen pesticiden nodig, vindt er geen emissie van voedingsstoffen plaats en is het watergebruik een fractie van het watergebruik bij conventionele teelt op het land of in kassen. Uitdaging is nog het energiegebruik.

Dit is een ingekorte versie van het artikel in ROm oktober 2022. ROm is het vakmagazine voor de fysieke leefomgeving en gratis voor ambtenaren en bestuurders-politici in dat beleidsdomein. Meld u hier aan voor een thuisabonnement voor het maandelijkse papieren of digitale magazine.

Energie

Dat relatief hoge energiegebruik is ook voor PlantLab reden waarom de teelt in de Amsterdamse farm vooralsnog beperkt blijft tot dagverse producten als sla en verse kruiden die via afnemers als Picnic en Albert Heijn bijna direct aan de consument worden geleverd. Het energieaandeel in de teeltkosten zijn nog niet zo hoog dat het Bossche bedrijf de productie in navolging van sommige kassentelers moet stilleggen nu de energieprijzen zijn geëxplodeerd.

Het is wel een reden waarom PlantLab voor verder expansie de ogen nu vooral richt op de Verenigde Staten, vertelt CEO Eelco Ockers aan ROm. In Amerika zijn de kosten van energie aanzienlijk lager. Om geheel zelfvoorzienend te zijn voor energie is voor een farm met een grondoppervlakte van een hectare nu ongeveer vijf hectare aan zonnepanelen nodig. Ockers verwacht dat dat snel minder wordt door verbetering van ledtechniek en zonnepanelen. De Wageningse hoogleraar tuinbouw en productfysiologie Leo Marcelis bevestigt tegenover ROm dat de doorontwikkeling van ledbelichting de belangrijkste aanjager zal zijn van verticale landbouw. En daar ligt uiteindelijk de ontwikkeling van snellere halfgeleiders aan ten grondslag, aldus Marcelis.

Landgebruik

PlantLab opende eind 2020 zijn eerste teeltlocatie buiten Nederland in Indianapolis, waar op een vloeroppervlakte van tweeduizend vierkante meter op termijn jaarlijks 420.000 pond verse groente van de band moet rollen. Kort daarna volgde een derde productielocatie op de Bahama’s. Die keuze voor een eiland in de Caraïben illustreert een andere essentiële meerwaarde van indoor farming: het ruimtegebruik. Ten opzichte van kassenteelt is een factor tien ruimtewinst te behalen en ten opzichte van conventionele teelt op land zelfs een factor honderd.

Nassau, het eiland waar het overgrote deel van de 400.000 zielen tellende bevolking van de Bahama’s woont, is iets groter dan Texel. Voor de voedselvoorziening is het land bijna geheel afhankelijk van importen. Dat maakt de economie kwetsbaar. Uitbreiding van conventionele landbouw zet amper zoden aan de dijk omdat daarvoor op het eiland geen ruimte is en het volledig ten koste zou gaan aan nu al bijna afwezige natuurwaarden. Indoor farming biedt een uitweg.

Een farm met een grondbeslag van één hectare kan volgens Ockers nu al ongeveer 100.000 mensen dagelijks voorzien van tweehonderd gram verse groenten

De transitie naar een duurzamere voedselvoorziening was voor de oprichters van PlantLab de belangrijkste motivatie om zeventien jaar geleden te starten met experimentele teelt van gewassen in een verticale setting op een testlocatie in Den Bosch. De eerste jaren genereerde de onderneming inkomsten door hun faciliteit beschikbaar te stellen aan zaadveredelaars. Het stelde PlantLab in de gelegenheid ervaring op te doen met de teelt van een keur aan gewassen en teeltcondities te optimaliseren.

In 2018 was de tijd rijp om de overstap te maken maar commerciële teelt. ‘Investeringsmaatschappij De Hoge Dennen van de familie De Rijcke (eigenaar van Kruidvat, red.) was bereid er geld in te steken zodat we onze eerste drie farms konden bouwen.’ Ook maakte PlantLab afspraken met afnemers. ‘We hebben in een volgende financieringsronde nieuw kapitaal opgehaald zodat we verder kunnen opschalen.’

Algoritmes

Een belangrijk deel van het bedrijfskapitaal van PlantLab zit verscholen in de algoritmes van de kweeksoftware die het bedrijf een voorsprong geeft op andere indoor farming-bedrijven. Tijdens een bezoek aan de Amsterdamse kweeklocatie mogen geen foto’s worden gemaakt, want ook de opstelling van de lampen maakt deel uit van het geheim van de smid waarmee het bedrijf inmiddels in staat is van één vierkante meter jaarlijks honderd kilo sla te halen.

‘In het open veld kun je in Nederland een of twee keer per jaar sla oogsten, afhankelijk van het seizoen. Bij ons duurt de oogst van een krop sla zestien dagen. We oogsten dus 23 keer per jaar en die frequentie gaan we nog verder opschroeven.’ Een farm met een grondbeslag van één hectare kan volgens Ockers nu al ongeveer 100.000 mensen dagelijks voorzien van tweehonderd gram verse groenten. Omdat er in de fabriek via een doorlopend transportsysteem gewerkt wordt, rollen er dagelijkse verse kroppen sla en verse kruiden van de band.

‘Ik ben pas sinds mei CEO van dit bedrijf maar ik ben er al totaal van overtuigd dat dit de toekomst heeft’, zegt Ockers. ‘Ik denk dat de voedselprijzen fors omhooggaan en dat brengt verticale landbouw in een stroomversnelling. Uiteindelijk is het een matter of economics.’ Daar komt bij dat in een Duitse deelstaat Nordrhein-Westfalen vanaf 2030 geen pesticiden meer mogen worden gebruikt, vertelt de CEO, wat conventionele teelt zal bemoeilijken. Ander landen zullen volgen.

De ambitie van het bedrijf is om uiteindelijk ook granen en proteïnehoudende gewassen te verbouwen. ‘Sla en kruiden is leuk, maar als je écht impact wil maken moet je ook naar andere volumegewassen. Dat is absoluut een ambitie die we hebben en daarom werken we aan verdere optimalisatie van onze processen en kostenreductie. Hoe kleiner de farm, hoe moelijker het is om winst te maken. Ik verwacht dat we hele grote farms krijgen waarin processen uiteindelijk volledig geautomatiseerd zijn.’

Strategische autonomie

Dat landbouw alles met ruimtegebruik te maken heeft, realiseerde ook Wouter Vos zich, programmadirecteur liveable cities van het Rotterdamse advies- en ontwerpbureau voor de fysieke leefomgeving KuiperCompagnons. Vos is medeoprichter van Urban Farming Partners, een joint venture waarin KuiperCompagnons participeert en onlangs de eerste verticale groentefabriek opleverde in de Singapore. Als ergens gewoekerd wordt met ruimte, dan is het wel in deze eilandstaat.

Nadat het eiland in 1959 zelfbestuur kreeg, groeide de voormalige kolonie van Groot-Brittannië onder leiding van premier Lee Kuan Yew (1959-1990) uit van derdewereldland tot een van de meest welvarende landen van de wereld. De bevolking explodeerde van 1,5 miljoen tot 6 miljoen inwoners nu. En dat op een oppervlakte van 716 vierkante kilometer (viermaal Texel). Met een bevolkingsdichtheid van bijna 9000 inwoners per vierkante kilometer overtreft de stadsstaat de Nederlandse Randstad met een factor 7,5.

Feitelijk komt het erop neer dat wij kassen gaan stapelen en niet meer van daglicht, maar van kunstlicht gebruikmaken

Waar voorheen vooral de maakindustrie centraal stond, gooit de Singaporese regering de industriepolitiek nu over een andere boeg waarbij strategische autonomie het uitgangspunt is. De productie van eerste levensbehoeften staat centraal. Vos: ‘Singapore heeft afgelopen jaar hard gewerkt om onafhankelijk te worden van drinkwateraanvoer uit Maleisië. Dat is gelukt. Het volgende speerpunt van de Singaporese regering is de voedselvoorziening.’

Onder de noemer ‘30 by 30’ stelt de regering ten doel om in 2030 dertig procent van de nutriënten op eigen grondgebied duurzaam te kweken om zo minder afhankelijk te zijn van de omgeving. KuiperCompagnons is op die agenda van de Singaporese overheid aangehaakt om samen met een aantal (lokale) partners een urban farm onder te brengen in een voormalig warehouse van de zware offshore-industrie .Vos: ‘Vergelijk het met een vesting zoals vroeger in Nederland. Binnen de muur van een vesting had je een boomgaard en een waterput, huisvesting en bescherming. Je kon het tijdje uithouden. Dit is wat Singapore doet.’

Agrarische transitie

Door zich opeenstapelende ruimteclaims, verzilting en verzouting van veel stukken grond, en mislukte oogsten door droogte en sproeiverboden zal volgens Vos ook Nederland op den duur gedwongen worden tot een agrarische transitie. ‘Het agrarische systeem piept en kraakt in zijn voegen. Wij hebben geprobeerd ons concept in Nederland uit te rollen, maar vijf jaar geleden was de urgentie nog te klein. De Singaporese overheid stelt subsidies beschikbaar. Feitelijk komt het erop neer dat wij kassen gaan stapelen en niet meer van daglicht, maar van kunstlicht gebruikmaken.’

Inmiddels loopt ook in de Singaporese farm van KuiperCompagnons en consorten de eerste bladgroente van de band. Het is nog een proof of concept, vertelt Vos. Anders dan bij PlantLab dekken de kosten de opbrengsten nodig niet. Ondertussen is Urban Farming Partners gepolst om mee te pitchen voor een groot masterplan voor de productie van alternatieven voor vlees in het enige rurale gebied van vierhonderd hectare dat Singapore nog heeft. ‘Dan kom je al snel uit op allerlei soorten champignons die je zonder daglicht kunt telen. Maar je kunt ook denken aan kweekvlees en de fabricage van plantaardige eiwitten. De productie hiervan kan heel goed in de bebouwde omgeving plaatsvinden.’

* Bron: Half of the world’s habitable land is used for agriculture, OWID 

Gerelateerde Artikelen