Inschrijven voor nieuwsbrief
Advertentie
Verstedelijking

Lokaal maatwerk werkt voor een klimaatadaptieve Gelderse polder

Auteur Marko Faas

05 januari 2023 om 23:03, Leestijd ca. 7 minuten


Al in het jaar 500 legden de eerste bewoners de polder Nijbroek bij Apeldoorn eigenhandig droog om de moerassige bodem leefbaar en bewerkbaar te maken. Dat is sindsdien niet meer veranderd: Nijbroekers werken al eeuwen samen om de grond vruchtbaar te houden. Met het veranderende klimaat gaat het inmiddels ook om bergen en vasthouden van water. Overheden en bewoners werken daarom samen aan maatwerk voor slimmer waterbeheer en een toekomstbestendig landschap. Waar bewoners al integraal kijken naar het gebied, was dat voor overheden nog even wennen.

Nijbroek, tussen Veluwe en IJssel, betekent letterlijk ‘nieuw drassig land’. Deze middeleeuwse polder, met zijn kenmerkende sloten, weteringen, bruggetjes en stuwen, is goed bewaard gebleven. ‘Er zijn nog een aantal dijken die om de polder heen liggen. Ook de structuur is nog te zien met de kavelindeling. Je ziet de weteringen nog, weliswaar verbreed en verdiept, en de dijken eromheen’, beschrijft Christian Huising, hydroloog bij Waterschap Vallei en Veluwe, het gebied.

Ook sociale structuren zijn deels nog intact. Bijzonder is dat de polder niet alleen zijn eigen waterstaat kende, maar ook qua bestuur, rechtspraak en kerk zelfstandig was. De instituties zijn verdwenen of opgegaan in een groter geheel, maar de mentaliteit van de Nijbroekers is nog zoals vroeger. Zelfredzaamheid en de participatieve samenleving zijn hier vanzelfsprekend, omdat Nijbroekers gewend zijn het met elkaar te rooien.

De uitdagingen voor Nijbroek veranderen door de eeuwen, maar het blijft nodig samen te werken aan een leefbare polder. Want er komt veel af op het platteland: de energietransitie, mobiliteit, recreatie, druk op de woningmarkt en veranderingen in de landbouw. Ook de wateropgave vraagt om een nieuwe blik op de polder. Zwaardere regenbuien zorgen voor wateroverlast, terwijl langere periodes van droogte juist voor watertekort zorgen. Ook in Nijbroek.

Dit artikel staat in ROm december 2022. ROm is het vakmagazine voor ruimtelijke ontwikkeling en de fysieke leefomgeving en gratis voor ambtenaren en bestuurders-politici in dat beleidsdomein. Meld u hier aan voor een thuisabonnement voor het maandelijkse papieren of digitale magazine.

Meerwaarde van cocreatief ontwerpen

Vrijwel iedere Nijbroeker heeft weleens een schop in de grond gezet. Nijbroekers kennen de kleibodem, het reliëf in het landschap en hebben ervaring met de werking van het watersysteem. Deze kennis is belangrijk voor oplossingen op maat. Betrokkenheid is nodig om die uit te voeren. ‘Nijbroekers weten elkaar te vinden door gedeelde waarden van het landschap’, zegt architect Hanneke Stenfert van bureau Open Kaart. Zij begeleidde het gebiedsproces.

Klimaatadaptatie als aanjager van een bredere gebiedsontwikkeling

Dat gebiedsproces kwam op gang met de opknapbeurt en uitbreiding van het belangrijkste gemaal in het gebied. ‘De opknapbeurt alleen bleek niet voldoende’, legt Stenfert uit. Er was een nieuw samenspel nodig in het watersysteem, van gemaal tot poldersloot. In 2019 maakte de Nijbroekse gemeenschap, samen met de gemeente Voorst en onder begeleiding van Open Kaart, daarom een visie voor de toekomst van de hele polder.

Onderzoek naar de natuurlijke waterlopen van vóór de ontginning leerde welke plekken geschikt zijn voor waterberging of nattere natuur. En een duik in de geschiedenis van de weteringen leidde tot kansrijke plekken voor verbreding van de watergang tot een bufferende ‘klimaatmantel’. Huising: ‘We hebben vier informatieavonden gehouden met bewoners van de polder. Je merkt dat het onderwerp gaat leven en dat mensen steeds trotser worden op de plek waar ze wonen.’

Het proces om samen tot de visie ‘Door Grond Verbonden' te komen, zorgde er volgens Stenfert voor dat deelnemers veel bewuster zijn geworden van de cultuurhistorische, landschappelijke en sociale kwaliteiten van Nijbroek. ‘Het bracht de energie bij elkaar om ook met die visie aan de slag te gaan.’ Die energie is drie jaar na het visiedocument nog steeds voelbaar in de polder, zegt ze.

Dat is opmerkelijk, omdat er toch veel verschillen van inzichten zijn in zo’n divers gebied. ‘Dé mening van bewoners bestaat niet’, zet Stenfert. Vooral op het platteland is dat het geval. ‘Nieuwe mensen die naar het platteland komen voor de rust, snappen niet altijd hoe boeren erin zitten, die hun hele leven al iets op een bepaalde manier doen.’ Ze vroeg de landbouwers daarom of die niet liever apart wilden overleggen over het gebied. ‘Dat wilden ze niet: ze wilden met iedereen in gesprek.’

De gedeelde waarden van landschap en gemeenschap maken niet alleen lokaal maatwerk, maar ook integrale oplossingen mogelijk. Wat kan de wateropgave op andere gebieden opleveren? Voor bewoners is die integrale bril vaak vanzelfsprekend. Zij beleven hun leefomgeving immers als samenhangend geheel. Voor professionals bleek het soms wennen dat thema’s die ogenschijnlijk niets met opgaven te maken hebben, toch ineens op tafel lagen. Waterschappers gaven bijvoorbeeld aan dat de waarde van erfgoed en cultuurhistorie groter is dan eerst werd gedacht. ‘Cultuurhistorie kan actoren verbinden rondom lokale waarden én biedt inspiratie bij het zoeken naar oplossingen. Begrip van toen gemaakte keuzes helpt om nu betere beslissingen te nemen’, zegt Huising.

Werkgroepen en een gebiedscoöperatie

Tijdens het gebiedproces werden werkgroepen en een gebiedscoöperatie opgericht die inmiddels handen en voeten geven aan de trajecten. ‘Het visietraject gaf momentum en daar kwamen weer nieuwe trajecten uit voort.’ Open Kaart begeleidde de cocreative samenwerking en vertaalde de gemaakte plannen en ambities in concrete, toegankelijke handleidingen, die elke Nijbroeker op het prikbord kan hangen en die er gemakkelijk bij gepakt kunnen worden door zowel bewoners als overheden.

Een goed voorbeeld is de transformatie van een leegstaande boerderij tot gedeeld woonerf. ‘Dit is het eerste project dat de gebiedscoöperatie zelf doet. Het is zelf geïnitieerd en zelf gefinancierd. Het wordt een woonplek voor starters, maar blijft in eigendom van cooperatie’, zegt Stenfert. ‘Er komt een klein zonnepark en er wordt gewerkt aan landschapsherstel. Zo zijn er hagen gepland. Dat laat zien hoe opgaven van nu in de historische setting worden verwerkt.’

Onderzoek naar de natuurlijke waterlopen van vóór de ontginning leerde welke plekken geschikt zijn voor waterberging of nattere natuur

Ook ontstond bij de inwoners van de polder het idee om oude slingeringen in de ooit rechtgetrokken weteringen te gebruiken om water meer ruimte te geven en zo de biodiversiteit te versterken. ‘We willen die oude structuren accentueren en voor bewoners en bezoekers zichtbaar maken’, zegt Huising. ‘Dat doen we deels door informatievoorziening en deels door de structuren te herstellen, zoals de oude watergangen.’ Op twee plekken worden de weteringen binnenkort aangepast: op grond van het waterschap en op een plek waar een particulier eigenaar is. Een ander plan is de aanplant van bosjes op plekken in de polder die het meest gevoelig zijn voor wateroverlast. Ook vroeger stonden op de laagste plekken vaak hakhoutbosjes of twijggaarden, weet Huising.

Verder opperden Nijbroekers om vervallen gemetselde duikers te restaureren. Die accentueren het watersysteem, als kleine monumentjes in het polderlandschap. De moeite waard om te behouden, zo gaven bewoners aan. Een andere kans om te koppelen is de herbestemming van het voormalig stoomgemaal uit 1917 dat naast het uit te breiden gemaal staat. Eerdere sloopplannen zijn overboord gezet en met omwonenden en andere lokale partijen wordt op verzoek van gemeente en waterschap opnieuw nagedacht over een passende nieuwe functie voor dit leegstaande monumentale gebouw.

Om naast ingrepen in het landschap ook het waterpeil in de polder slimmer te beheren, is voorgesteld om grondwaterstanden beter te meten. Deze informatie kan, samen andere data zoals de weersvoorspellingen, gebruikt worden om het waterpeil dynamischer te sturen. Zo kunnen de waterpeilen bijvoorbeeld hoger worden opgezet als droogte wordt verwacht. Als een vorm van citizen science kunnen boeren en bewoners hun eigen metingen toevoegen. Zo zetten waterschap en Nijbroekers zich samen in voor slimmer waterbeheer. Met oude, lowtech oplossingen, zoals houten stuwtjes en ballonnen in duikers, helpen bewoners plaatselijk het watersysteem beïnvloeden. Door deze oplossingen kan de polder zijn eigen broek ophouden. Net zoals dat bij de ontginning het geval was.

Bewoners en overheden zoeken verbinding

Naast de concrete deelprojecten die voort zijn gekomen uit de ontwerpateliers, is een half jaar na het proces óók merkbaar hoe de gedeelde ambities doorwerken in andere initiatieven en plannen, zegt Stenfert. ‘Zowel bewoners als overheden zoeken actief de verbinding.’ Zo nemen enkele stoppende of veranderende boeren klimaatadaptieve maatregelen op in de herinrichting van hun gronden. ‘Nijbroek toont hoe grote abstracte opgaven concreet en creatief te verknopen zijn met het lokale DNA van landschap en gemeenschap.’ Zo wordt de kwaliteit van het platteland als woon- en werkgebied behouden en versterkt. Stenfert: ‘Nijbroekers gaven en geven op deze manier – steeds weer – nieuwe betekenis aan de polder als ‘nieuw drassig land’.

Gerelateerde Artikelen