‘Elke klacht of zorg over gezondheid en overlast in de wijk komt uiteindelijk bij ons terecht’, zegt Jacobje Visser. Samen met Nynke van der Schaft vormt ze het team Milieu en Gezondheid bij GGD Hollands Noorden. Hun werk doet ertoe, blijkt elke dag weer. Bevlogen en betrokken vertellen ze wat ze zoal aan vragen op hun bordje krijgen – van overheidscollega’s bij bijvoorbeeld gemeenten en van burgers. Er is in hun ogen een wereld te winnen als hun adviezen in plaats van reactief meer preventief zouden worden ingezet. Nynke: ‘Geluid, luchtkwaliteit, geur, spuitzones – het zijn allemaal factoren die de gezondheid beïnvloeden, maar in planvorming lang niet altijd vanaf het begin worden meegenomen. En juist dáár willen we het verschil maken’.
Dit artikel is gemaakt voor de bundel Anders werken werkt, in samenwerking met het ministerie van VRO en de interbestuurlijke partners Informatiepunt Leefomgeving, VNG, UvW, IPO en TBO/Kadaster.
Beluister en bekijk het webinar Werken met de gezonde leefomgeving met GGD Hollands Noorden waarin Jacobje Visser en Nynke van der Schaft uitleggen hoe zij het dashboard hebben opgezet en hoe het werkt.
Digitale gids voor beleidsmakers
Om dat verschil te maken, bouwden zij met collega’s een digitaal dashboard dat gezondheid inzichtelijk en toepasbaar maakt voor gemeenten en ontwikkelaars. Het bevat kaarten, gezondheidsdata, beleidsadviezen en voorbeeldteksten, afgestemd op de Omgevingswet. ‘We kregen steeds vaker vragen vanuit gemeenten,’ vertelt Nynke. ‘Die konden we niet blijven beantwoorden met losse adviezen. We wilden een structurele, efficiënte oplossing die gemeenten echt helpt.’
‘We wilden een structurele, efficiënte oplossing die gemeenten echt helpt’
De keuze om zo’n digitale tool te ontwikkelen was niet vanzelfsprekend, benadrukt Jacobje. ‘Het had ook via het interbestuurlijke netwerk gekund – maar dan ben je al snel afhankelijk van bestuurlijke agenda’s en tempo. Wij wilden sneller handelen, praktisch aan de slag.’ Daarom kozen zij voor een bottom-up aanpak, met directe input van gemeenten en interne collega’s. ‘Het dashboard is gebouwd voor én met de praktijk.’
Jacobje Visser (links) en Nynke van der Schaft: ‘Geluid, luchtkwaliteit, geur, spuitzones, verkeersveiligheid – het zijn allemaal factoren die de gezondheid beïnvloeden, maar in planvorming lang niet altijd vanaf het begin worden meegenomen. En juist dáár willen we het verschil maken.’ Beeld GGD Hollands-Noorden
Gebouwd op gedeelde expertise
De kracht van het dashboard zit in de samenwerking. Intern haakten ze collega’s aan van epidemiologie, infectieziektenbestrijding, gezondheidsbevordering en beleid. ‘Iedereen bracht iets in. Dat maakte het sterker, en het zorgde voor meer draagvlak binnen de GGD zelf,’ zegt Nynke. Die kruisbestuiving bleek waardevol. ‘We hebben geleerd om elkaars taal te spreken, en dat helpt enorm in het contact met gemeenten.’
Ambities voor luchtkwaliteit in de omgevingsvisie
De GGD adviseert dat de gemeente als ambities opnemen in hun omgevingsvisie:
Kinderen groeien op in een omgeving vrij van luchtvervuiling (roken en houtstook) (zie ook rookvrije omgeving).
We streven in onze gemeente naar een gezondheidswinst door een verbeterde luchtkwaliteit van minimaal 50% in 2030 ten opzichte van 2016 (ambitie van het SLA).
We streven in onze gemeente naar gezondheidswinst door ons de advieswaarden van de WHO tot doel te stellen in plaats van slechts te voldoen aan de wettelijke normen.
Wij streven naar een uitstootvrij mobiliteitssysteem. Actief vervoer (lopen en fietsen) is de standaard.
Als gemeente willen we de luchtkwaliteit verbeteren, bijvoorbeeld door:
Gemotoriseerd verkeer in de kernen terugdringen door het ontmoedigen van autobezit of autogebruik.
Zero-emissie (mobiliteit zonder uitstoot).
Milieuzonering instellen.
Het stimuleren van actief vervoer (lopen en fietsen, OV) (zie ook “mobiliteit”).
Uitfaseren van mobiele werktuigen op fossiele brandstoffen.
Zorgen voor een verbeterde doorstroming.
Gevoelige groepen worden extra beschermd tegen blootstelling aan luchtverontreiniging door geen nieuwe voorzieningen voor langdurig verblijf te realiseren dichtbij drukke wegen.
Praktijkgericht en laagdrempelig
Het dashboard is breed inzetbaar en geeft gemeenten de nodige achtergrond met data en documentatie, maar ook kant-en-klare aanwijzingen over hoe ze gezondheidsaspecten kunnen borgen in de omgevingsinstrumenten als de omgevingsvisie, het omgevingsprogramma en het omgevingsplan (zie kaders Ambities voor luchtkwaliteit in de omgevingsvisie en Regels voor houtstook in het omgevingsplan).
In Den Helder leverde het al tastbare resultaten op. ‘We werden al in een vroeg stadium betrokken bij de omgevingsvisie, en zagen dat onze adviezen werden overgenomen. Dat geeft energie,’ aldus Jacobje. ‘We stimuleren dat gemeenten het dashboard actief delen met projectontwikkelaars.’
‘Wij brengen het gezondheidsbelang in, en dat moet gewogen worden’
De tool biedt ook kritische adviezen, bijvoorbeeld over bouwlocaties in de buurt van veehouderijen of overlastbronnen. ‘Wij adviseren bijvoorbeeld om niet binnen twee kilometer van een geitenhouderij te bouwen,’ zegt Nynke. Dat is niet altijd populair, maar wel nodig. ‘Wij brengen het gezondheidsbelang in, en dat moet gewogen worden. Zeker met de huidige woningbouwopgave is dat een complex evenwicht.’
Regels over houtstook in het omgevingsplan
Binnen de grenzen van landelijke wet- en regelgeving kunnen gemeenten in een omgevingsplan regels stellen over het gebruik van kachels en open haarden, zodat er minder schadelijke rook in de omgeving terechtkomt. Het oogmerk is dan het beschermen van de gezondheid van omwonenden en van het milieu. Om te beginnen is het dan nodig dat ‘houtstook aan huis’ als milieubelastende activiteit wordt aangewezen, bijvoorbeeld:
“Aanwijzing milieubelastende activiteiten”: Als milieubelastende activiteiten met beperkt effect worden aangewezen de volgende activiteiten voor zover zij alleen worden verricht bij een huishouden of bij het uitoefenen van beroep of bedrijf aan huis: a. het gebruik van een houtkachel; en b. het gebruik van een open haard.
Als algemene regel zou bijvoorbeeld kunnen worden opgenomen:
Bij mist of windstil weer wordt niet gestookt (www.rivm.nl/stookalert).
Een houtkachel die wordt geïnstalleerd voldoet aan de toepasselijke EcoDesign-norm.
De schoorsteen wordt ten minste één keer per jaar geveegd.
Er zijn ook nog andere beperkingen denkbaar, zoals:
Regels over frequentie, tijdstip en duur van houtstook.
Persoonlijke betrokkenheid
Wat opvalt in het gesprek is het enthousiasme en de persoonlijke betrokkenheid van beide professionals. Jacobje vertelt hoe zij letterlijk op de fiets naar bijeenkomsten ging in Huisduinen, om met inwoners te praten over hun dorpsvisie. ‘Daar zie je hoe gezondheid echt onderdeel wordt van de leefomgeving. Het gaat dan over verlichting, verkeer, ontmoeting – allemaal dingen die bijdragen aan welzijn.’
Nynke ervaart dezelfde motivatie. ‘Als ik merk dat een gemeente denkt: “fijn dat de GGD meedenkt”, dan is mijn dag goed. We willen geen vinkje op de lijst zijn, maar een inhoudelijke sparringpartner. Het moet gewoon logisch voelen dat je ons erbij haalt.’
Leren, verbeteren en verbinden
Het dashboard is niet statisch. De GGD past het continu aan op basis van nieuwe inzichten en signalen uit de praktijk. ‘Als een richtlijn verandert, passen wij het dashboard meteen aan. En als we merken dat een tekst niet goed werkt, herschrijven we die,’ zegt Jacobje. Dat vraagt tijd en aandacht, maar levert veel op. ‘Je bouwt aan een levend instrument, dat met gemeenten meegroeit.’
‘Je bouwt aan een levend instrument, dat met gemeenten meegroeit’
Wat volgens beide nog beter kan, is de structurele inbedding van gezondheid in planvorming. ‘We zijn nog te vaak achteraf betrokken. Dan is de locatie al gekozen, en moeten wij met mitsen en maren komen. Terwijl gezondheid een startpunt zou moeten zijn,’ zegt Nynke. Daar ligt ook een rol voor bestuurders, vinden ze. ‘Niet als opdrachtgever van bovenaf, maar als verbinder en aanjager van integraal beleid.’
Gezondheid is geen bijzaak
Met hun werk laten Jacobje en Nynke zien dat gezondheid geen bijzaak is, maar een fundament onder ruimtelijk beleid. Hun boodschap is helder: begin op tijd, gebruik de kennis die er al is, en zie de GGD als partner in plaats van controleur. ‘We hebben het dashboard niet voor niets gebouwd,’ zegt Nynke. ‘Gebruik het. Dan wordt de leefomgeving gezonder, en het proces soepeler.’
