'Als je de kaarten ziet! Jongens, wat heb ik hiervan genoten! Je houdt hiervan of je houdt niet van. Ik hou ervan.' Aan enthousiasme over de nieuwe, visuele, ontwerp-Nota Ruimte geen gebrek bij minister Mona Keijzer van ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening.
Op een persbijeenkomst over de nota maakte ze duidelijk dat ze erg tevreden is met dit document dat een doorkijk naar 2050 vormt. Onder het motto 'Elke regio telt' gaat de ontwerp-Nota in op vier thema's: Wonen, Werken en Bereikbaarheid, Economie en Energie, Landbouw en Natuur, en Water en Bodem.
Omdat niet iedere regio hetzelfde is, gaat het kabinet uit van regionale kenmerken, opgaven en ambities. Daarom wil het Rijk samen met provincies, regio’s en gemeenten werken aan vijf onderscheidende ontwikkelstrategieën voor wonen, werken en bereikbaarheid. Het gaat dan om versterken, initiëren, stimuleren, transformeren en accommoderen (VISTA).
Zo worden de regio’s als Zeeland, Noord-Holland Noord, Groene Hart en Friesland versterkt en is het plan om in de regio’s Groningen-Assen, Twente en Zuid-Limburg een schaalsprong te maken. Voor deze grensregio’s is goed gekeken wat in Duitsland en België op stapel staat, verzekeren de ambtenaren die aan de nota hebben gewerkt. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor Terneuzen.
De regio Rotterdam-Den Haag wordt getransformeerd om weer in de wereldtop mee te kunnen doen, aldus het kabinet.
Regio’s als Zwolle, Stedendriehoek en Arnhem-Nijmegen worden gestimuleerd toe te groeien naar een meer evenwichtige mix van wonen, werken, voorzieningen en groen. De regio Rotterdam-Den Haag wordt getransformeerd om weer in de wereldtop mee te kunnen doen, aldus het kabinet.
Voor de meest dynamische metropoolregio’s, Amsterdam, Utrecht en Eindhoven, met een sterke groei van economie en bevolking, spreekt het kabinet van accommoderen.
Meervoudig ruimtegebruik
Uiteindelijk wil het kabinet zorgen voor een integrale aanpak waarbij meervoudig ruimtegebruik, gebiedskenmerken en het voorkomen van het afwentelen van problemen naar elders of naar komende generaties voorop staan. Het zijn de drie leidende principes in deze Nota Ruimte, die ook al in het voorontwerp uit het voorjaar van 2024 van haar ambtsvoorganger Hugo de Jonge stonden.
Wat precies is aangepast in deze nota vergeleken met het voorontwerp wilde Keijzer niet zeggen. ‘Natuurlijk is dit wel een ander kabinet waarbij economie en landbouw veel nadrukkelijker op het netvlies staan van een ruimtelijke inrichting van Nederland.’
Door de geopolitieke ontwikkelingen heeft ook ruimte voor Defensie een belangrijker plek gekregen, zegt Keijzer. Maar de belangrijkste factor is toch wel woningbouw, liet de minister doorschemeren.
Nieuwe woningbouwlocaties
'We hebben het rapport van de Staatscommissie demografische ontwikkelingen gekregen waarin duidelijk werd dat we ons best moeten doen om de bevolking te houden op 20 miljoen inwoners.' Volgens Keijzer kunnen we dat aantal al in 2045 bereiken, vijf jaar eerder dan eerst werd gedacht.
Dat betekent dat tot 2045 niet 1,3 miljoen extra woningen nodig zijn, maar veel meer. Daarom wil Keijzer vaart maken met woningbouw. Aan de huidige 17 grootschalige woningbouwgebieden worden vier nieuwe locaties toegevoegd met nationale regie: Alkmaar, Apeldoorn, Helmond en Hengelo/Enschede. Ook staan in de nota 127 regionale grote woningbouwlocaties vermeld.
Waarbij groot relatief is: voor kleinere gemeenten is een project met 400 woningen al groot, middelgrote gemeenten worden meegeteld vanaf 1000 woningen en bij grote gemeenten worden projecten met 2000 nieuwbouwwoningen als grootschalig geteld.
Naast de grootschalige woningbouwgebieden ziet Keijzer veel in het concept 'straatje erbij’ en ‘wijkje erbij’. Als in alle 342 gemeenten 100 nieuwe woningen worden gebouwd, kom je ook ergens, zegt de minister.
Bestaand bebouwd gebied
Nieuwe, losse, woningbouwlocaties staan niet in de nota. Het plan van D66 voor tien nieuwe steden kan wat dat betreft de prullenmand in. De grootschalige locaties in de nota liggen dichtbij bestaand stedelijk gebied en zijn goed ontsloten met auto en openbaar vervoer. Binnen regio’s vormen stedelijke knooppunten van weg en spoor plekken waar wonen, werken en voorzieningen zich concentreren.
Daaruit volgt wel dat er nieuwe wegen en spoorlijnen moeten komen, zoals de Lelylijn. ‘Als je uiteindelijk het aantal woningen wil toevoegen in het noorden van Nederland, dan heb je ook het budget nodig dat daarbij hoort’, zegt Keijzer over de benodigde infrastructuur.
‘Dat geldt niet alleen voor de Lelylijn. Er zijn meer grootschalige woningbouwlocaties waar je op langere termijn dit soort structuurversterkende infrastructuur nodig hebt.'
‘Dat geldt niet alleen voor de Lelylijn. Er zijn meer grootschalige woningbouwlocaties waar je op langere termijn dit soort structuurversterkende infrastructuur nodig hebt. Dan gaat het ook over de IJmeerverbinding, de Merwedelijn, de Oude Lijn en Limburg Centraal. Dit zijn allemaal grootschalige ontwikkelingen die uiteindelijk nodig zijn bij een groei naar 20 miljoen inwoners.’
Het kabinet gaat daarbij uit van vier regionale systemen. de XL-regio, feitelijk de G5 plus enkele gerelateerde steden zoals Almere en Hilversum. de L-regio, met een of meerdere centrumsteden, zoals Groningen-Assen, Arnhem-Nijmegen, steden in Zuid-Limburg en die in Twente.
De S-regio, met kleinere centrumgemeenten zoals die in Parkstad, rond Middelburg en rond Leeuwarden. En de S-regio waar een centrumstad ontbreekt, zoals in de gemeente Vijfherenlanden.
Voor die woningen en infrastructuur is landbouwgrond nodig, maar dat is geen probleem, zegt Keijzer. ‘We hebben 8 miljoen huizen in Nederland, die staat op ongeveer 7 tot 8 procent van het grondgebied in Nederland. Als je daar 1 miljoen woningen aan toevoegt, heb je ongeveer 1 procent extra nodig. Laten we zo’n 60 à 70 procent binnenstedelijk bouwen, dus dan kom je op alweer een veel lager percentage aan grond wat je nodig hebt.’
Waar gewoond wordt, moet ook gewerkt worden. In de nota staat dat woningen worden gebouwd, maar wel met zoveel mogelijk behoud van bedrijvigheid en bedrijventerreinen, ruimtelijke kwaliteit en vitale functies voor de stad. En waar nodig worden bedrijventerreinen gecompenseerd die worden getransformeerd.
Economie en energie
De ontwerp-Nota Ruimte benadrukt het belang van een sterke economie en strategische autonomie, vooral in onzekere tijden. Veiligheid en weerbaarheid tegen externe dreigingen zijn essentieel. Het streven is naar een brede economische basis die voorziet in de basisbehoeften van Nederlanders en bijdraagt aan de strategische positie van Europa.
De Nota Ruimte spreekt zich nadrukkelijk uit voor het behoud, beter benutten en waar nodig uitbreiden van bestaande bedrijventerreinen. Vooral watergebonden en per weg- en spoor goed ontsloten locaties zijn cruciaal voor de (circulaire) economie. Terreinen voor activiteiten met een hoge milieubelasting zijn schaars en daarom belangrijk om alleen nog te bestemmen voor bedrijven die deze milieuruimte nodig hebben.
Het Rijk neemt meer regie over energie-intensieve industrieclusters. In die industrieclusters wordt waar mogelijk ruimte gegeven aan haven-, industriële en energiefuncties. Het Rijk legt daarvoor de ruimtelijke en milieucontouren vast.
De aanleg van ondergrondse infrastructuur voor transport van waterstof en CO2 voor transport tussen de Rotterdamse Haven en Duitsland - de zogenaamde Delta-Rhine Corridor - hoort daarbij. Die is voorzien voor 2032-33.
Ook neemt het Rijk de lead in het garanderen van voldoende havencapaciteit voor defensieactiviteiten; ten behoeve van de eigen krijgsmacht en de Host Nation Support (HNS).
Het uitbreiden en versterken van de energieinfrastructuur krijgt prioriteit, want dit is een randvoorwaarde voor andere ontwikkelingen. Op alle ruimtelijke schaalniveaus wordt ingezet op verduurzaming van bedrijventerreinen en het benutten van kansen voor lokale systemen van energie-uitwisseling in energiehubs.
Op de Noordzee wordt ruimte zo goed mogelijk benut voor onder meer windenergie en scheepvaart, in balans met de natuur en visserij.
Landbouw en natuur
De Ontwerp-Nota Ruimte onderkent zowel het belang van de Nederlandse landbouwsector als van een gezonde, robuuste natuur. Zeker in het licht van het streven naar strategische autonomie is de landbouwsector van onmisbare waarde voor de voedselzekerheid van Nederland en Europa. Zij draagt bovendien bij aan de leefbaarheid van het landelijk gebied en het behoud van karakteristieke cultuurlandschappen, aldus de nota.
Een robuuste natuur vormt de basis voor een gezonde leefomgeving, duurzame voedselproductie en betrouwbare drinkwatervoorziening. Nederland zet zich in om te voldoen aan de Europese Natuurherstelverordening. Dit vraagt om investeringen in natuurherstel en -ontwikkeling, waarbij landbouw en natuur elkaar versterken.
Zo moet rond Natura 2000-gebieden het gebruik ‘passend’ zijn en ‘voor een deel van de stikstofgevoelige gebieden’ zal extra worden gewerkt aan verlaging van de stikstofemissies.
Voor veel natuurgebieden is stikstof niet de enige drukfactor, constateren de samenstellers van de Nota Ruimte. Ook gewasbeschermingsmiddelen en nutriënten kunnen schadelijk zijn voor de biodiversiteit en de waterkwaliteit. Een regionale maatwerkaanpak moet hier uitkomst bieden, waarvoor onder meer op de Veluwe en in de Peel al de eerste stappen zijn gezet.
Er komt een afwegingskader, waarin overheden afspreken hoe met eventuele onttrekkingen van landbouwgronden om te gaan.
We moeten voorzichtig omgaan met het onttrekken van landbouwgrond ten behoeve van andere activiteiten als woningbouw, bedrijvigheid en recreatie, aldus de Nota Ruimte. Er komt een afwegingskader, waarin overheden afspreken hoe met eventuele onttrekkingen om te gaan.
In ieder geval zal dat altijd in overleg met de betrokken agrariërs gebeuren, beloven de betrokken bewindslieden. Functies combineren heeft de voorkeur. Ook hier is gebiedsgericht maatwerk het uitgangspunt: ‘lokale kennis, samenwerking en maatwerkoplossingen staan centraal om recht te doen aan regionale verschillen en opgaven.’
Veel aandacht krijgt de ‘evenwichtige balans’ tussen agrarische activiteiten en veranderende water- en bodemsystemen. Sectoren en agrarische ondernemers moeten zelf rekening houden met verdroging en verzilting en daar maatregelen tegen nemen. Dat betekent dat de beschikbaarheid van beperkte zoetwatervoorraad beperkend kan werken. Het Rijk werkt met de provincies aan een grondwateronttrekkingsplafond per gebied en periode.
Om de unieke kwaliteiten van het veenweidegebied te behouden en de uitstoot van broeikasgassen af te remmen, gaat het grondwaterpeil daar met 20 tot 40 cm omhoog. Alleen onder uitzonderlijke omstandigheden en in samenspraak medeoverheden en agrariërs kunnen waterschappen hier gemotiveerd van afwijken.
Bestaande afspraken over het Natuur Netwerk Nederland en de Bossenstrategie blijven leidend. De extra opgave voor nieuwe natuur wordt beperkt gehouden en zoveel mogelijk gecombineerd met andere ruimtelijke opgaven, zoals ruimte voor rivieren, defensieterreinen en het vergroenen van stedelijke gebieden.
Herkenbaar Nederland
'We willen dat Nederland herkenbaar blijft voor haar inwoners, maar niet alles blijft bij het oude. We kunnen immers niet stil blijven staan’, zegt Keijzer.
Nu de nota is gepubliceerd, is de vraag, hoe wordt het geborgd? ‘De Nota Ruimte wordt een zelfbindend instrument voor het Rijk en . Dat betekent dat het Rijk, als gemeenten onverhoopt besluiten iets toch niet te doen, kan terugvallen op wat eerder is vastgelegd’, legt Keijzer uit.
‘Je kunt dan zeggen: dit is wat we al met u hebben afgesproken in woondeals, of: Dit is de opgave die we landelijk hebben vastgesteld.’ Maar uiteindelijk hangt het van het parlement en volgende kabinetten af.
Voordat de ontwerp-Nota Ruimte naar de Tweede Kamer gaat, is er tot 15 december inspraak mogelijk. Iedereen kan daarbij reageren op de plannen.