De Rli plaatst rechtvaardigheid centraal, breder gedefinieerd dan alleen de verdeling van kosten en baten. Het advies onderscheidt drie dimensies:
Verdelende rechtvaardigheid: wie draagt welke lasten en wie profiteert?
Erkennende rechtvaardigheid: beleid moet aansluiten bij uiteenlopende waarden, leefstijlen en zorgen van verschillende groepen.
Procedurele rechtvaardigheid: burgers moeten gelijke toegang hebben tot inspraak en juridische bescherming.
De raad stelt dat de overheid verantwoordelijk is voor het voorkomen van nieuwe achterstanden: mensen moeten kunnen meekomen, ook als ze weinig geld, beperkte vaardigheden of beperkte toegang tot besluitvorming hebben. Een maatschappelijke en politieke dialoog is nodig om te bepalen wat in specifieke situaties als rechtvaardig wordt gezien.
Ongelijkheid
Het eerste kernpunt: bestaand beleid vergroot de maatschappelijke ongelijkheid. Subsidieregelingen, leningen en fiscale prikkels bereiken vooral groepen die al in staat zijn te investeren. Mensen met lage inkomens, huurders en kleine ondernemers missen daardoor voordelen van verduurzaming én blijven achter bij stijgende kosten.
Volgens de raad sluit beleid onvoldoende aan bij de praktijk van mensen: ingewikkelde procedures, gebrek aan informatie en hoge drempels zorgen dat grote groepen simpelweg niet kunnen meedoen. De kloof wordt daardoor groter.
Draagvlak
Het tweede kernpunt gaat over draagvlak. Omdat beleid ongelijkheid vergroot, ervaren veel mensen verduurzaming als onrechtvaardig. Zij zien dat van burgers veel wordt gevraagd, terwijl vervuilende bedrijven relatief weinig beperkingen voelen. Ook ervaren ze ongelijke toegang tot het recht wanneer hun leefomgeving wordt geschaad.
Deze combinatie ondermijnt niet alleen het draagvlak voor klimaat- en milieubeleid, maar ook het vertrouwen in de overheid. Zonder stevig en breed draagvlak is succesvolle verduurzaming onmogelijk, stelt de Rli.
Leefwereld
Het derde punt richt zich op de menselijke kant van beleid. Volgens de Rli is het beleid lange tijd gebaseerd op een eenzijdig mensbeeld: rationele consumenten die, met de juiste prikkels, vanzelf duurzaam gedrag vertonen. In werkelijkheid is de samenleving divers en ongelijk, en raken maatregelen mensen op verschillende manieren.
Het beleid heeft bovendien sterk gefocust op snelle resultaten tegen lage maatschappelijke kosten. ‘Vervuilers aanpakken’ is begrijpelijk, maar hierdoor is te weinig gedaan voor mensen en ondernemers met beperkte middelen. De raad pleit voor structurele verbinding tussen verduurzaming en sociaal-economisch en sociaal-cultureel beleid.
Aansporing
Het vierde kernpunt: mensen die wél kunnen verduurzamen, doen dat niet altijd. Kapitaalkrachtige huishoudens en bedrijven blijven in de praktijk achter. De Rli concludeert dat normering en beprijzing onmisbaar zijn om verduurzaming voor iedereen tot de standaard te maken.
Het huidige instrumentarium is te vrijblijvend. Zonder verplichtingen, normen en prikkels blijft de verduurzaming achter, terwijl juist deze groep grote impact kan maken.
Aanbevelingen
Rechtvaardigheid koppelen
De eerste aanbeveling is het structureel verbinden van verduurzaming met rechtvaardigheid. De raad pleit voor:
Koppeling met het sociale domein: armoede, gezondheid en duurzaamheid zijn onlosmakelijk verbonden. Een interdepartementale aanpak is nodig, met SZW als vast lid van de Raad Fysieke Leefomgeving.
Structurele monitoring: PBL, CPB, RIVM en CBS moeten periodiek rapporteren over de sociaal-economische en sociaal-culturele impact van beleid. Een nieuwe Rechtvaardigheidsrapportage moet inzicht geven in de effecten én in de perceptie van rechtvaardigheid in de samenleving.
Verankering van het recht op een gezonde leefomgeving: wettelijk vastleggen biedt burgers betere bescherming tegen schade door vervuiling. De Rli adviseert uitbreiding van het verdrag van Aarhus met actieve ondersteuning door overheden.
Mee kunnen doen
De tweede aanbeveling richt zich op het wegnemen van drempels. De Rli adviseert:
Wijkgericht werken: integrale wijkteams, gekoppeld aan lokale partners, bieden ondersteuning waar die het meest nodig is. Gemeenten moeten hiervoor structureel worden gefinancierd.
Rekening houden met diversiteit: panelgesprekken met burgers en kleine ondernemers en inzet van ‘rechtvaardigheidscoaches’ binnen ministeries moeten de blik verbreden en beleid realistischer maken.
Mee moeten doen
De derde aanbeveling onderstreept dat wie kan verduurzamen, dat ook móét doen. Daarvoor zijn nodig:
Kaders en normen: duurzaamheid moet het nieuwe normaal worden, bijvoorbeeld via verplichte minimale energielabels of het uitfaseren van vervuilende producten. Zulke kaders zorgen dat iedereen meedoet en dat voordelen breed neerslaan.
Eerlijke beprijzing: een combinatie van duurzaamheidsheffing en duurzaamheidsdividend. Vervuilende consumptie wordt belast; opbrengsten worden gelijk verdeeld. Hierdoor worden mensen met lage inkomens niet onevenredig geraakt. Minder verbruiken levert voordeel op, meer verbruiken kost geld.
De Rli benadrukt dat eerlijk verduurzamen slechts kan slagen wanneer ‘iedereen mee kan doen én iedereen die kan meedoen, dat ook doet’—want alleen zo ontstaat het breed gedragen beleid dat nodig is voor een duurzame leefomgeving.
