De aanwijzing tot initieerregio brengt volgens beide bestuurders vooral erkenning én urgentie. ‘Het Rijk ziet dezelfde kansen die wij al jaren zien’, zegt Staal. ‘Initieer betekent dat er al iets is, maar dat je vooral iets moet laten groeien. Dat past bij hoe wij hier naar de toekomst kijken.’ Van Niejenhuis ervaart de Nota Ruimte als een duidelijke trendbreuk. ‘Deze nota kijkt eindelijk weer naar heel Nederland. Dat staat haaks op het oude denken van “alle ballen op de Randstad”. Voor een regio die al decennia samenwerkt is het logisch dat we aan tafel zitten.’

Bouwsteen: een ontwikkelgericht nationaal netwerk - Op deze kaart staat het netwerk van hoofdwegen spoorlijnen en stations, die onmisbaar zijn voor internationale en interregionale verbondenheid. Op de kaart staat daarnaast een typering van steden en kernen. De kaart duidt verder de verschillende landschapstypen en waardevolle landschappen die belangrijk zijn voor de samenhang tussen stedelijke ontwikkeling en de kwaliteit van de landschappen. Bron: Ontwerp-Nota Ruimte

Regionale samenwerking

Groningen en Assen werken al 25 jaar in een informeel regionaal verband samen met de omliggende gemeenten, twee provincies en de waterschappen. De samenwerking draait om drie pijlers: wonen, mobiliteit en economie. ‘Ons beleid voor bedrijventerreinen, woningbouw en mobiliteit stemmen we al jaren af’, zegt Van Niejenhuis. ‘Groningen wil bijvoorbeeld geen nieuwe datacenters of grote distributiecentra binnen de stad. Dan zoek je regionaal naar logische locaties.’ Die onderlinge afstemming is noodzakelijk, vult Staal aan: ‘Bedrijven zoeken meestal in de hele regio. Dan moet je weten waar ruimte mogelijk is zonder je landschap te verliezen. In Assen willen we stad in het groen blijven; dichtbouwen tussen Groningen en Assen is nooit het doel geweest.’

De regio staat voor forse groei. Groningen kan volgens de Nota Ruimte 20.000 tot 30.000 woningen toevoegen binnen de contour van de bestaande stad. NOVEX-projecten als Suikerzijde (5.000–6.000 woningen en een mbo-campus) en Stadshavens (3.500 woningen) vormen daarbij de kern. ‘We trekken een rode lijn om de stad’, zegt Van Niejenhuis. ‘Buiten die lijn willen we geen nieuwe gebieden aansnijden. Verdichten bij OV-knooppunten is voor ons de route.’

 ‘We zijn niet alleen het noorden van Nederland, maar ook het zuiden van Scandinavië’

Assen werkt parallel aan twee grote woningbouwgebieden. In Kloosterveen zijn 2.250 extra woningen mogelijk. Daarnaast ontstaat in het Stadskwartier –havengebied en noordelijk centrum – ruimte voor 1.500 woningen. De gemeenteraad stelde hiervoor 122 miljoen euro beschikbaar. Staal: ‘We zien in onze wijken verdunning door vergrijzing en kleinere huishoudens. Verdichting is nodig om voorzieningen op peil te houden. Daarom bouwen we binnenstedelijk en dicht bij OV.’

Wat is een initieerregio?

Initieerregio’s zijn gebieden die in de Ontwerp-Nota Ruimte worden aangewezen vanwege hun potentie voor een schaalsprong in woningbouw, economie en mobiliteit. Het Rijk ziet in deze regio’s de mogelijkheid om nationale opgaven – zoals woningbouw, energietransitie en versterking van de economische structuur – versneld te realiseren.

De aanwijzing betekent:

·       Toekomstpotentie: er liggen kansen voor groei van bevolking en economie.

·       Startpunt voor samenwerking: regio en Rijk concretiseren samen welke ontwikkeling nodig is.

·       Versnelling in investeringen: zowel in infrastructuur (zoals spoorlijnen) als in gebiedsontwikkeling.

·       Integrale benadering: wonen, economie, landschap, mobiliteit en klimaatadaptatie worden in samenhang ontwikkeld.

Nederland kent vier initieerregio’s: Groningen-Assen, Twente, Zuid-Limburg en de Kop van Noord-Holland. De invulling verschilt per regio, maar altijd geldt dat de titel een beginpunt is: de inhoud moet nog gezamenlijk worden ontwikkeld.

Economie versterken

De Nota Ruimte stelt dat economische versterking in Groningen-Assen voorrang krijgt. Dat is geen toevallige keuze, zegt Van Niejenhuis: ‘Onze economie leunt sterk op publieke sectoren zoals zorg, onderwijs en overheid. We moeten verbreden. De komst van nieuwe kennisintensieve activiteiten helpt daarbij, zoals de AI-Factory, die met Rijks- en Europese steun wordt gevestigd in de voormalige tabaksfabriek van Niemeyer.’

‘Overheidsinvesteringen werken als vliegwiel. Dat is precies wat je in een initieerregio nodig hebt’

Assen ziet de groei van Defensie als kans. ‘We werken op de Veiligheidscampus inmiddels samen met hogescholen en universiteit, wat zorgt voor nieuwe bedrijvigheid en studenten’, zegt Staal. ‘Je ziet hier dat overheidsinvesteringen als vliegwiel werken. Dat is precies wat je in een initieerregio nodig hebt.’

Mobiliteit

De schaalsprong vraagt een aanzienlijke verbetering van het regionale OV. De Lelylijn en de Nedersaksenlijn zijn daarbij allebei essentieel. ‘Niet alleen voor de verbinding met de Randstad’, zegt Staal, ‘maar vooral voor de onderlinge bereikbaarheid binnen Noord-Nederland. Die is cruciaal als je wonen en werk wilt spreiden.’ Van Niejenhuis vult aan: ‘De trein verlaagt de drempel om te reizen. In Groningen zeggen we altijd: we zijn niet alleen het noorden van Nederland, maar ook het zuiden van Scandinavië. Verbindingen horen daarbij.’

‘De onderlinge bereikbaarheid binnen Noord-Nederland is cruciaal als je wonen en werk wilt spreiden’

Voor de korte termijn is het bestaande spoor het meest urgent. Het knelpunt Meppel beperkt capaciteit en zorgt voor uitval. ‘We willen versnelling én een derde en vierde intercity’, aldus Staal. Daarnaast investeren provincie en regio in doorfietsroutes. ‘Met een speed-pedelec ben je zo in Assen’, zegt Van Niejenhuis. ‘Het wordt een serieus alternatief voor de bus.’

Nederlandse steden, economische zwaartepunten en verbindingen in Europees perspectief. Bron: Nota Ruimte

Gebiedskwaliteiten

Een van de sterkste troeven van Groningen-Assen is de leefkwaliteit. ‘In Assen zijn we objectief de groenste stad van Nederland’, zegt Staal. ‘Dat koesteren we. Verdichten doen we rond OV-knooppunten, niet door open ruimte op te offeren.’ De Nota Ruimte sluit daar goed op aan, vindt Van Niejenhuis. ‘We moeten niet onze problemen afwentelen op volgende generaties. Investeren in wateropvang, laagveengebieden, recreatie en ecologie is essentieel. Dat zijn complexe en kostbare opgaven die je niet alleen als regio kunt dragen.’

‘Als het Rijk ons initieerregio noemt, moet het de planologische ambitie ook opvolgen met middelen’

Als NOVEX-gebied heeft Groningen-Assen een stevige basis. In Groningen lopen twee grote NOVEX-projecten waarvoor €75 miljoen aan rijksmiddelen beschikbaar kwam. Assen werkt aan grootschalige binnenstedelijke transformatie in Kloosterveen en Stadskwartier. Bij de NOVEX viel Assen voorlopig buiten de boot. Mogelijk dat dit met de status van initieerregio is aan te passen.

Toch gaat het om meer dan losse projecten. ‘Als het Rijk ons initieerregio noemt, moet het de planologische ambitie ook opvolgen met middelen’, zegt Van Niejenhuis. ‘Dat betekent structurele financiering én meewerken aan de integrale visie.’ Staal ziet dezelfde behoefte: ‘De woningbouwimpuls was voor Assen beperkt, terwijl we binnenstedelijk groeien. Dat vraagt om betere afstemming tussen Rijksambitie en middelen.’

Opname voor de podcast Hoe werken Groningen en Assen samen als initieerregio in Noord-Nederland? met vlnr Joren Bassant, Cor Staal, Rik van Niejenhuis, Marcel Bayer. Beluister hier het complete gesprek met de wethouders van Assen en Groningen. Foto: Manon Hoiting

Visie en Rijk

Beide wethouders benadrukken dat de regio klaarstaat, maar dat een schaalsprong alleen lukt met langdurige betrokkenheid van het Rijk. ‘We moeten plannen maken voor tien tot twintig jaar vooruit’, zegt Staal. ‘Niet alleen voor de komende vijf jaar woningbouw. En we moeten samen kijken wat er nu nodig is om die toekomstige groei te realiseren.’ Volgens Van Niejenhuis draait het om meer dan geld. ‘De gebiedskwaliteit en kwaliteit van leven moeten centraal staan. Als we die koers vasthouden en het Rijk ons daarin ondersteunt, kunnen we een regio bouwen die een generatie vooruit kan.’ Staal: ‘Geld volgt visie. Eerst moet dat gezamenlijke verhaal staan.’ Van Niejenhuis vult aan: ‘Goede verhalen veranderen de wereld.’

Groningen–Assen in cijfers

Wonen

·       Groningen: 20.000–30.000 nieuwe woningen tot 2040

·       Assen: 3.750 nieuwe woningen (Kloosterveen 2.250/Stadskwartier 1.500) tot 2032

·       In de Asser Ambitie Agenda wordt in de periode daarna gemikt op nog eens 10.000 nieuwe woningen.

·       Verdichting als dominante strategie; bouwen bij OV-knopen

Mobiliteit

·       Lelylijn en Neder-Saxenlijn als structurele schaalsprong

·       Spoorknelpunt Meppel dringend op te lossen

·       Doel: 6 intercity’s per uur tussen Groningen en Assen

·       Hoogwaardige doorfietsroutes: Assen–Groningen als “doorfietscorridor”

Economie

·       Kennisintensieve groei rond universiteit en hogescholen

·       Nieuwe clusters: AI-Factory, rekenfaciliteit, Veiligheidscampus

·       Sterke regionale arbeidsmarkt met hoge pendelstromen

·       Betrokken bij NijsBergun-middelen en aardbevingsherstel

Gebiedskwaliteit

·       Assen: groenste stad van Nederland (objectief gemeten)

·       Grote laagveenzone rond Groningen: wateropgave én recreatiekansen

·       Regionaal uitgangspunt: landschap behouden, groei compact organiseren

Samenwerking

·       25 jaar regio Groningen-Assen

·       Gemeenten, provincies en waterschappen gezamenlijk in stuurgroep

·       NOVEX-gebied + meerdere NOVEX-projecten (o.a. Suikerzijde, Stadshavens)

·       Doel: integrale afstemming van wonen, economie en mobiliteit