De gevolgen van klimaatverandering zijn in het beheergebied van Rijnland al voelbaar: extremere neerslag, toenemende druk op zoetwater, kwetsbare waterkwaliteit en een slappe bodem die steeds verder zakt.
Het beheergebied van Rijnland strekt zich uit van de kust bij IJmuiden en Wassenaar tot diep het Groene Hart, met daarin historische steden als Leiden, Haarlem en Gouda, Schiphol, glastuinbouwgebieden, veenweiden en Natura 2000-gebieden. ‘Hier komt alles samen: woningbouw, energietransitie, landbouw, natuur én water’, geeft hoogheemraad Marjon Verkleij aan. Volgens haar is het tijd om water niet langer te zien als een technisch beheersvraagstuk, maar als een fundamentele ordenende factor in de ruimtelijke inrichting. ‘Als we water en bodem niet integraal meenemen in ruimtelijke keuzes, lopen we vast. Klimaatverandering dwingt ons daartoe’, stelt ze.
Blauwe lens
Rijnland kijkt met een zogeheten ‘blauwe lens’ naar ruimtelijke ontwikkelingen. Al vóór de invoering van de Omgevingswet onderzocht het waterschap per deelgebied wat klimaatverandering betekent voor het watersysteem. ‘We hebben dat heel concreet gemaakt,’ vertelt Verkleij. ‘Met kaarten, scenario’s en beelden die laten zien hoe ver het water kan komen. Dat maakt het gesprek tastbaar.’
‘Water is geen sectorprobleem meer, maar een ruimtelijke opgave’
De kern van de boodschap van Rijnland is helder: water- en bodemsystemen moeten zwaarder meewegen bij ruimtelijke besluiten. Niet pas bij vergunningverlening, maar aan de voorkant van het proces. ‘Vroeger kwamen we vooral in beeld bij de watertoets,’ zegt de hoogheemraad. ‘Nu willen we eerder adviseren: wat betekent deze ontwikkeling voor waterveiligheid, waterkwaliteit en bodemdaling?’ Die verschuiving vraagt om andere instrumenten. Rijnland heeft daarom klimaatregels opgenomen in de waterschapsverordening ‘de Rijnlandse Keur’. Voor nieuwbouw geldt bijvoorbeeld dat een reguliere bui van 20 millimeter per etmaal in de bodem moet kunnen worden opgevangen. Zwaardere buien vereisen aanvullende maatregelen, zoals wadi’s of ondergrondse berging. Verkleij: ‘Dat geeft ons niet alleen juridische houvast, maar vooral een opening voor het gesprek.’
Twee werelden, twee talen
De echte verandering moet plaatsvinden in de dagelijkse praktijk van gebiedsontwikkeling, visievorming en planvorming. Daar opereren Manouk Sloothaak en Joost van der Wal, beiden beleidsambtenaar bij Rijnland, op het snijvlak van water, bodem en ruimtelijke ordening. Een van de grootste uitdagingen is volgens Sloothaak dat water en ruimtelijke ordening traditioneel vanuit verschillende logica’s werken. ‘Wij zijn gewend om te rekenen, te dimensioneren, debieten te bepalen. In de ruimtelijke ordening werkt men met abstracties, kaarten en scenario’s. Dan zit je soms letterlijk langs elkaar heen te praten.’
Van der Wal, zelf planoloog, herkent dat spanningsveld. ‘Ruimtelijke ordening werkt van visie naar programma naar plan. Techneuten willen graag meteen weten: hoeveel woningen, waar komt de sloot, hoe diep? Maar op visieniveau moet je juist nog niet met de legger aankomen. Dan moet je op hoofdlijnen kijken: wat kan dit watersysteem aan, en wat niet?’ Die vertaalslag vraagt iets nieuws van het waterschap. ‘We moeten leren adviseren zonder alles al te hebben doorgerekend,’ zegt Van der Wal. ‘Soms weet je simpelweg nog niet of het om 200 of 400 woningen gaat. Dan gaat het om richting geven, niet om exacte cijfers.’
Antenne in gebied
Wat volgens beide beleidsambtenaren wél duidelijk beter gaat dan enkele jaren geleden, is de timing. ‘We zaten vaak te laat aan tafel,’ zegt Sloothaak. ‘Dan lag er al een plan en mochten wij er nog een watertoets op doen. Nu merken we dat gemeenten ons steeds vaker zelf benaderen: help ons meedenken.’
Die verandering komt niet vanzelf. Rijnland investeert bewust in relatiemanagement en in het begrijpen van het ‘spel’ van de ruimtelijke ordening. ‘Je moet weten wanneer je welke zet doet,’ zegt Van der Wal. ‘Niet schaken om het schaken, maar wel begrijpen waar besluiten worden voorbereid en waar je invloed kunt uitoefenen.’
De relatiemanager helpt ons om proactief te zijn
Een sleutelrol in de vroegtijdige betrokkenheid is weggelegd voor de relatiemanager. Die functie fungeert binnen Rijnland als vaste schakel tussen het waterschap en gemeenten. Relatiemanagers onderhouden dagelijks contact met gemeenten en weten waar zij staan in hun omgevingsvisies, -plannen of projecten. ‘Zo voorkomen we dat we pas aan tafel komen als het plan al vastligt en alleen nog getoetst kan worden,’ zegt Sloothaak. De relatiemanager signaleert vroegtijdig nieuwe ruimtelijke trajecten en zorgt dat de juiste water- en bodemexpert op het juiste moment aanhaakt. ‘Daarbij gaat het niet meteen om doorrekenen, maar om het juiste verhaal op het juiste abstractieniveau’, vult Van der Wal aan. ‘Zo voorkom je dat techneuten met een legger of detailberekening aan tafel komen bij een visietraject.’ De functie draagt daarmee bij aan een andere manier van werken binnen het waterschap zelf.
Volgens beiden is de inzet van relatiemanagers een randvoorwaarde voor integraal werken. Sloothaak: ‘De relatiemanager helpt ons om proactief te zijn. Niet wachten tot een plan er ligt, maar zelf vragen stellen: zijn jullie al bezig met herziening van de omgevingsvisie? Wat betekent dit gebied vanuit water en bodem?’ Dat actieve bevragen opent het gesprek en vergroot de kans dat water vanaf het begin wordt meegenomen.
‘Ja, mits’
De gebiedsontwikkeling Gnephoek bij Alphen aan den Rijn geldt bij het Hoogheemraadschap van Rijnland inmiddels als belangrijk ijkpunt. Waar provincie en gemeente vastliepen over woningbouw in diepe polders, vroeg bemiddelaar Wim Kuijken – voormalig deltacommissaris – eerst het waterschap om advies. Rijnland heeft bekeken wat er vanuit water en bodem verantwoord was. Het resultaat: geen harde ‘nee’, maar een ‘ja, mits’.
‘Geen ideaal gebied’, zegt Sloothaak, die namens Rijnland bij de planvorming betrokken is. ‘Maar de locatie lag al vast. Dan is de vraag: hoe richt je het zo in dat de toekomstige bewoners weerbaar zijn tegen klimaatverandering?’ Door het diepste deel vrij te houden als waterbuffer en slim om te gaan met bodem en water, werd de ontwikkeling zelfs een verbetering voor het gebied.
Gnephoek laat zien hoe waterkennis richting kan geven aan ruimtelijke keuzes
‘Van nul woningen naar ongeveer 5.500, met duidelijke randvoorwaarden,’ aldus vat hoogheemraad Verkleij de uitkomst van het proces samen. ‘En die afspraken zijn vastgelegd, inclusief een waterparagraaf over riool, berging en beheer.’ Het project laat zien hoe waterkennis richting kan geven aan ruimtelijke keuzes, zonder ontwikkeling onmogelijk te maken. ‘Bouw niet op het diepste punt, maar aan de randen waar de bodem de meeste draagkracht heeft. En gebruik het laagste deel als waterbuffer.’
Van techniek naar keuzes
Tegelijkertijd laat Gnephoek zien dat succes contextafhankelijk is. ‘Er was momentum,’ zegt Van der Wal, bij het Hoogheemraadschap van Rijnland sinds drie jaar speciaal verantwoordelijk voor “water en bodem sturend”. ‘Bestuurlijke aandacht, bemiddeling, druk op de ketel. Dat heb je niet overal. En uiteindelijk kan een gemeenteraad alsnog besluiten nemen die voor het waterschap lastig zijn, vaak vanwege kosten.’
Wat wel fundamenteel is veranderd, is het besef dat alles technisch kan worden opgelost. Rijnland heeft, net als andere waterschappen, veel geïnvesteerd in technische oplossingen: gemalen, piekbergingen en waterkeringen. In de Haarlemmermeer en bij Zoetermeer zijn grote piekbergingsgebieden gerealiseerd. ‘Daarmee kunnen we extreme situaties opvangen,’ zegt Verkleij. ‘Maar techniek kent grenzen.’
Die grenzen worden scherper naarmate de zeespiegel stijgt en neerslagextremen toenemen. ‘We kunnen niet oneindig blijven pompen. Op een gegeven moment moet je accepteren dat water meer ruimte nodig heeft.’ Dat betekent ook dat niet alles overal meer kan. ‘Die discussie voeren we nog te weinig.’
‘Het idee dat technisch alles kan en wij het wel oplossen, heeft ons ver gebracht,’ vult Van der Wal aan. ‘Maar het maakt het systeem ook kwetsbaar. Als een gemaal faalt, staat het water letterlijk in de woonkamer.’ Daarom benadrukt Rijnland steeds vaker de grenzen van het watersysteem. ‘Bouwen in een diepe polder kan,’ zegt Van der Wal, ‘maar het kost geld. De vraag daarbij is: wil je die investering nu doen, of schuif je de problemen door naar de volgende generaties?’
Riolering als kantelpunt
Juist in het bestaand stedelijk gebied wordt volgens Manouk Sloothaak en Joost van der Wal duidelijk hoezeer water een ruimtelijke opgave is. Daar is geen ruimte voor grootschalige buffers of nieuwe waterstructuren, terwijl de kwetsbaarheid groot is. ‘In veel steden komt water op straat niet omdat het watersysteem faalt,’ zegt Sloothaak, ‘maar omdat de riolering het niet aankan.’ Dat maakt vervanging van riolering tot een cruciaal moment. ‘Als een gemeente toch de straat open moet, dan ligt er een enorme meekoppelkans. Dat is hét moment om niet alleen de buis te vervangen, maar ook te kijken naar de inrichting van de openbare ruimte: waar kan water worden vastgehouden, waar kan het infiltreren, waar kun je vergroenen?’
Volgens haar collega Van der Wal wordt daar steeds bewuster naar gekeken. ‘We zien dat gemeenten bij herinrichtingsprojecten vaker vragen: hoe kunnen we het water anders afvoeren dan alleen via het riool?’ Dat leidt tot oplossingen als wadi’s, verlaagde groenstroken, waterdoorlatende verharding en subtiele hoogteverschillen in straten en pleinen. ‘Het gaat soms om kleine ingrepen,’ zegt hij, ‘maar samen maken ze een groot verschil.’
Waar het stedelijk watersysteem lange tijd vooral was gericht op zo snel mogelijk afvoeren, verschuift de aandacht nu naar vasthouden, bergen en vertraagd afvoeren. ‘In steden als Leiden zie je dat heel mooi,’ zegt Van der Wal. ‘Daar wordt water via slingergreppels en groenstroken eerst richting open water geleid, zodat vuil kan bezinken en het water niet in één keer het systeem in schiet.’
Dat raakt direct aan waterkwaliteit. ‘Bij hevige buien spoelt alles mee: vuil, olie, fijnstof,’ vult Sloothaak aan. ‘Als je dat ongefilterd loost, verslechtert de waterkwaliteit. Door water eerst door groen of een wadi te laten lopen, win je op meerdere fronten.’
Leiden: ruimte voor waterberging in stedelijk gebied. Foto: Rijnland
Water zichtbaar maken in het ontwerp
De stedelijke aanpak gaat volgens beiden niet alleen over piekbuien, maar ook over droogte. ‘Groen helpt tegen hittestress, maar groen vraagt ook water,’ zegt Van der Wal. ‘Als het langdurig droog is, kom je in een nieuw dilemma: hoe houd je die stad leefbaar zonder extra druk op het watersysteem?’
Daarom pleit Rijnland ervoor om bij herstructurering ook na te denken over ondergrondse waterberging en hergebruik. ‘Als je regenwater lokaal kunt opslaan en later kunt gebruiken voor groen of doorspoeling,’ zegt Sloothaak, ‘verklein je de druk op drinkwater én op het riool.’
De sturingskaart waterveiligheid die Hoogheemraadschap Rijnland gebruikt bij de advisering over ruimtelijke plannen in de provincie Zuid-Holland. Bron: Provincie Zuid-Holland
‘We moeten leren om water ruimtelijk te verbeelden’
Wat in het stedelijk gebied volgens planoloog Van der Wal essentieel is, is de vertaalslag naar het ontwerp. ‘Planologen en ontwerpers willen weten: wat betekent dit concreet in de ruimte?’ zegt hij. ‘Als wij alleen zeggen dat er waterberging nodig is, gebeurt er weinig. Maar als we samen schetsen waar die ruimte kan liggen, wordt het gesprek veel concreter.’ Dat vraagt ook iets van het waterschap zelf. ‘We moeten andere vaardigheden ontwikkelen. Behalve rekenen ook verbeelden, uitleggen, strategisch positioneren,’ benadrukt Van der Wal. Dan wordt water onderdeel van het verhaal van de stad, in plaats van een technische randvoorwaarde. Binnen Rijnland wordt daarom gesproken over de rol van de ‘waterplanoloog’: iemand die het water- en bodembelang kan vertalen naar ruimtelijke taal. En die uit kan leggen dat waterbeheerders gewend zijn om over langere termijnen te denken.’
Nieuwe rol, nieuw vakmanschap
Ondanks alle stappen vooruit zijn beide beleidsambtenaren realistisch. De echte keuzes worden nog te vaak vooruitgeschoven. ‘Water en bodem worden meegenomen,’ zegt Sloothaak, ‘maar zelden doorslaggevend.’
Hoogheemraad Verkleij beaamt dat. Volgens haar zit de grootste bottleneck niet in kennis of samenwerking, maar in besluitvorming. ‘Water en bodem sturend is in beleid vaak wel geland, maar de échte keuzes worden nog niet gemaakt.’ Signaleringskaarten die laten zien waar bouwen risicovol is, worden gebruikt in gesprekken, maar niet verankerd in omgevingsvisies. ‘Dan blijft het vrijblijvend.’
De bestuurder ervaart vaak nog gescheiden werelden. ‘Je zit aan tafel met een wethouder water of groen, maar niet met de wethouder ruimtelijke ordening. Dat belemmert integrale keuzes.’ Haar boodschap aan medeoverheden – met het oog op de komende gemeenteraadsverkiezingen – is daarom: ‘neem water en bodem echt integraal mee in ruimtelijke afwegingen. Niet als sluitstuk, maar als vertrekpunt.’
