De Healthy City Generator is ontwikkeld om gezondheid niet langer als abstract begrip in plannen te laten bestaan, maar als sturend principe in ontwerpkeuzes. ‘Wat wij maken, zit precies tussen simpele checklists en dure, ingewikkelde rekenmodellen. Wij brengen dertig gezondheidsdeterminanten samen en laten zien wat ze betekenen voor een specifieke plek. In één oogopslag zie je wat er echt nodig is’, vertelt Anne van Bergen, als stedenbouwkundige werkzaam bij Healthy Cities.
De kracht van de Generator zit in de koppeling tussen ruimtelijke kenmerken en de manier waarop mensen een gebied ervaren, legt ze uit. Voor dat laatste wordt op verschillende manieren gesproken met bewoners en andere belanghebbenden in een gebied.
‘We analyseren groenstructuren, routes, geluid, hittestress, maar ook gezondheidsdata en dus die kennis die we uit de participatie halen’, zegt Van Bergen ‘Soms komt dat prachtig overeen met wat de mensen vertellen, soms juist helemaal niet—anders dan je zou denken. Juist dan wordt het interessant, want het laat zien hoe een wijk functioneert en welke ingrepen het verschil kunnen maken.’
‘We rekenen niet alleen effecten door,’ zegt Van Bergen, ‘maar laten zien welke ontwerpopties het meeste gezondheidswinst opleveren’. De uitkomsten worden visueel gemaakt in kaarten, dashboards en spindiagrammen. Daarmee krijgt de abstracte notie van ‘gezonde leefomgeving’ een concreet handelingsperspectief dat direct aan het ontwerp kan worden gekoppeld. Van Bergen: ‘We rekenen door wat het oplevert als je schuift met groen, of een route verbetert, of een verblijfsplek anders inricht. Niet alleen in kwaliteit, maar ook in levensjaren en maatschappelijke kosten.’
In andere projecten maakte dat direct verschil. In Barcelona bleek bijvoorbeeld dat een wijk niet gebaat was bij extra sportvoorzieningen, zoals de gemeente dacht. ‘De problemen waren stress en geluid,’ zegt Van Bergen. ‘Dus hebben we stilteplekken en meer groen toegevoegd. Dat gaf veel meer gezondheidswinst.’
Een verbindende laag
Wat de Healthy City Generator onderscheidt van bestaande instrumenten, is de radicale keuze voor integraliteit. Sebastiaan van Herk, medeoprichter, verwoordt het scherp: ‘Je hebt overal goede tools voor afzonderlijke thema’s—groen, water, mobiliteit, geluid. Maar die instrumenten spreken elkaar niet. Wij pakken alles bij elkaar. Wij leggen er een laag overheen die alles verbindt. Dat helpt stedenbouwkundigen, planologen én bijvoorbeeld collega’s uit het sociaal domein om met dezelfde bril naar het gebied te kijken.’
Die integrale benadering maakt patronen zichtbaar die eendimensionale instrumenten simpelweg niet kunnen tonen. Van Herk: ‘Een groene route lijkt positief, maar levert niets op als hij onveilig voelt. En een sportplek klinkt goed, maar als stress en lawaai het echte probleem zijn, is het niet effectief. Je moet het totale plaatje zien.’
Boven: Analyse van La Industrial, Barcelona naar de gezondheidsimpact van verschillende ruimtelijke ingrepen. Beeld: Healthy Cities
Onder: De ‘winst’ van ruimtelijke ingrepen in Cornellà, Barcelona, voor een gezonde leefomgeving. Beeld: Healthy Cities
‘Met één integrale analyse heb je de dilemma’s veel sneller op tafel’
De methode is ontstaan binnen het klimaatadaptatiewerk van Van Herk. ‘We rekenden jarenlang door wat vergroening doet voor water, hitte en biodiversiteit. En toen bleek telkens weer: de grootste baten zaten in gezondheid. Dat was het kantelpunt. Toen moesten we het breder trekken.’
Op dat moment ontmoette Van Herk stedenbouwkundige Marta Rofín Serrà, die al ruime ervaring had in de gezonde leefomgeving als lector Urban Health aan de Politecnica de Catalunya en met haar prijswinnende stedenbouwkundig ontwerp in thuisstad Vic. Zij vertaalde dit inzicht naar ruimtelijk ontwerp en zo groeide Healthy Cities in Barcelona uit tot een internationaal bureau. ‘We werken nu in twintig landen,’ zegt Van Herk. ‘En we zijn nu met UN-Habitat bezig om de methode uit te rollen in de Global South.’
Stationskwartier Heerhugowaard
Voor Gemeente Dijk en Waard biedt de Healthy City Generator precies wat nodig is: een manier om gezondheid vroeg en onderbouwd in de gebiedsontwikkeling van het stationsgebied te brengen. Senior projectleider gebiedsontwikkeling Cynthia Kootker vertelt hoe zij bij Healthy Cities uitkwam: ‘Ik werkte aan mijn scriptieonderzoek en merkte dat er in Nederland een enorme waslijst aan instrumenten is. Maar we hebben meer projecten dan tijd. Ik dacht: hoe krijg je in beperkte tijd toch een realistisch beeld van wat je moet doen?’
Een collega wees haar op Healthy Cities. ‘Wat mij meteen aansprak, was dat zij sociale data en geodata combineren en dat alles visueel maken. Die spindiagrammen zijn zó helder. Ik dacht: dit kan ons echt helpen om het gesprek te voeren met onze sociale partners én om binnen de gemeente prioriteiten te stellen.’
Dat gesprek is essentieel, zegt Kootker. De opgave is complex: nieuwe woningen, herontwikkeling van de stationsomgeving, koppelingen met bestaande buurten en de recente toekenning van 38 miljoen euro rijkssteun voor een nieuw station. ‘Gezondheid is bij ons al een leidend thema in de omgevingsvisie, maar als je niet vroeg genoeg analyseert, loop je het risico dat alle ruimte al verdeeld is en de budgetten vastliggen. Halverwege kun je weinig meer bijsturen. Onze collega’s van het Stationskwartier kwamen erachter dat ze de bestaande stad en inwoners beter willen leren kennen, om zo te kunnen onderbouwen wat er in het vervolg van de ontwikkeling van het Stationskwartier nodig is. Met deze tool kunnen we echt aan de voorkant keuzes onderbouwen.’
De gemeente gebruikt de Healthy City Generator om te onderzoeken hoe bestaande en nieuwe bewoners profiteren van de gebiedsontwikkeling. ‘We bouwen duizenden woningen in nieuwe wijken. Dan wil je weten hoe dat gaat functioneren, voor nieuwe bewoners, maar ook voor mensen die er al wonen. De koppeling met het sociaal domein is daarbij cruciaal. Die werelden spreken niet altijd dezelfde taal—dit helpt ons om dat gat te dichten.’
De uitkomsten worden begin 2026 gepresenteerd aan corporaties, GGD, welzijnspartners en interne projectteams. Kootker ziet de toepassing als een beginpunt: ‘Ik hoop dat het rapport van Healthy Cities het vertrekpunt wordt voor de verdere ontwikkeling van het Stationskwartier. En dat we hiermee structureel verder kunnen bouwen aan samenwerking met GGD, corporaties en welzijnspartners.’
Snel en doelgericht
Inzet van de Healthy Cities Generator kan betrekkelijk snel resultaat opleveren, en ook dat is een voordeel, geeft Sebastiaan van Herk aan. ‘Onze methode is simpel en neemt in één klap veel variabelen mee. Dat bespaart op termijn altijd tijd en kosten. De snelheid maakt het instrument geschikt voor lopende gebiedsontwikkelingen, waarin beslissingen en budgetten vaak al circuleren voordat integrale analyses beschikbaar zijn. ‘Met één integrale analyse heb je de dilemma’s veel sneller op tafel,’ aldus Van Herk. ‘Dat geeft ruimte om eerder en beter te sturen.’
‘Zodra je gezondheid centraal zet, ontstaat een totaal andere besluitvorming’
De toepassing in Spanje biedt een voorproefje van wat integrale gezondheidsanalyses kunnen opleveren. In Cornellà, een zuidelijke gemeente van Barcelona, leidde een grootschalige herinrichting tot gemeten effecten: minder depressie, meer bewegen, minder zorgkosten. ‘Negentig procent van gemeenten heeft geen idee van zulke cijfers,’ vertelt Van Bergen. ‘Maar als je het laat zien, verandert het gesprek meteen.’
In Portugal groeide een eenvoudige wandeling langs analysepunten uit tot een structurele wekelijkse activiteit met tachtig deelnemers. En in Barcelona werd een vastgelopen stedelijk project vlotgetrokken door een gezondheidsanalyse die een nieuw perspectief bood.
Van Herk ziet daarin een patroon: ‘Zodra je gezondheid centraal zet, ontstaat andere besluitvorming. Het is een gelijkmaker. Mensen voelen zich aangesproken, en ontwerpers krijgen nieuwe aanknopingspunten.’
Ook op participatiegebied werkt gezondheid als katalysator. ‘Toen we dezelfde bijeenkomst aankondigden als “klimaatadaptatie” kwamen er negentien mensen. Noem je het de “gezonde stad”, dan komen er vijfenzestig. Mensen voelen zich meteen aangesproken.’
