Het regeerakkoord van D66, VVD en CDA markeert een duidelijke koerswijziging in het stikstof- en natuurbeleid. Het kabinet kiest expliciet voor het doorbreken van het ‘stikstofslot’ via juridisch afdwingbare reductiedoelen, een herstel van rijksregie en een combinatie van generieke en gebiedsgerichte maatregelen. Daarmee wordt stikstof niet langer uitsluitend als milieuprobleem benaderd, maar als randvoorwaarde voor woningbouw, economische ontwikkeling en natuurherstel. 

Centraal staat het vastleggen van stikstofreductiedoelen per sector in de wet voor 2035, met een tussendoel in 2030. Voor de landbouw betekent dit een reductie van 42– 46 procent ammoniak vergeleken met 2019; industrie en mobiliteit krijgen een reductiedoel van 50 procent.  

Het kabinet koppelt hier expliciet handhavingsmechanismen aan: als doelen niet worden gehaald, volgen aanvullende maatregelen. Met als uiterste middel het korten op dier- of fosfaatrechten. 

Opvallend is het voornemen om de kritische depositiewaarde (KDW) te vervangen door een juridisch houdbaar alternatief, gebaseerd op emissiereductie en de feitelijke staat van de natuur. Dit is ook wat de huidige demissionaire BBB-minister Wiersma voorstaat. Vergunningverlening moet voortaan plaatsvinden via doelvoorschriften, wat grote gevolgen heeft voor ruimtelijke afwegingen en uitvoeringspraktijk bij provincies. 

Gebiedsgerichte aanpak rond Natura 2000 

Naast generieke reductie zet het kabinet zwaar in op een gebiedsgerichte stikstofaanpak rond kwetsbare Natura 2000-gebieden. Rond deze gebieden komt zonering, met oplopende reductie-eisen dichter bij de natuur. Provincies krijgen hierin een sleutelrol, maar binnen landelijke randvoorwaarden om een gelijk speelveld te waarborgen. 

De uitvoering start in 2026 in minimaal vijf gebieden, waaronder Veluwe en Peel. In deze gebieden worden stikstofreductie, natuurherstel, waterkwaliteit en verdrogingsbestrijding integraal aangepakt. Ook economische clusters zoals de Rotterdamse haven en Brainport Eindhoven vallen onder deze gebiedsgerichte benadering. 

Meer sturing op landbouwstructuur 

Het kabinet zet nadrukkelijk in op structuurverandering in de landbouw. Dier- en fosfaatrechten worden juridisch verstevigd en uitgebreid, met afroming bij bedrijfsoverdracht buiten de familie. Daarnaast wordt een grondgebondenheidsnorm ingevoerd en wordt gestuurd op extensivering, verplaatsing of beëindiging van bedrijven nabij natuurgebieden. 

Nieuw is de inzet op een nationale grondbank, naast regionale grondbanken, om verplaatsing van bedrijven en herverdeling van grond mogelijk te maken. Daarmee krijgt het Rijk een actievere rol in de ruimtelijke herstructurering van het landelijk gebied. 

Herstel en uitbreiding van natuur 

Voor natuurherstel kiest het kabinet voor voortzetting van het Natuurpact, met structurele financiering en resultaatverplichtingen voor terreinbeherende organisaties. Waar mogelijk wordt agrarisch natuurbeheer ingezet, met langjarige contracten en een eerlijke vergoeding voor boeren. Ook de Europese Natuurherstelverordening wordt uitgevoerd, met aandacht voor stedelijke vergroening en herstel van Noordzee en Waddenzee. 

Opvallend is dat het kabinet aankondigt de doelen voor Natura 2000 te evalueren op haalbaarheid, waarmee ruimte wordt gelaten voor bestuurlijke herijking. 

Ondersteuning en innovatie 

De coalitiepartijen erkennen in het akkoord dat de transitie ingrijpend is voor boeren. Daarom worden middelen gereserveerd voor compensatie bij extensivering, verplaatsing of uitkoop, en voor ondersteuning van innovatie. Het kabinet zet zwaar in op technologische ontwikkeling, van sensoren en robotisering tot groen gas en alternatieve eiwitten. 

Daarnaast wordt gewerkt aan versterking van de uitvoeringskracht via een ‘productschap 2.0’, wat wijst op een herwaardering van sectorale organisatievormen binnen het landbouwbeleid. 

Financiën en uitkoop 
Het kabinet herstelt het Stikstoffonds en verlengt dit tot 2035. Een totaalbedrag wordt niet genoemd, maar er komen meerjarige middelen voor natuurherstel, gebiedsontwikkeling, landbouwtransitie en uitvoering. De inzet loopt via gebiedsgerichte programma’s, vrijwillige beëindigingsregelingen, innovatie en grondbeleid, met een centrale rol voor provincies. 

Uitkoop is geen standaardmaatregel, maar onderdeel van een oplopend instrumentarium. Eerst wordt ingezet op doelsturing, innovatie, extensivering, omschakeling of verplaatsing. Vrijwillige uitkoop richt zich vooral op bedrijven nabij overbelaste Natura 2000-gebieden en op verouderde bedrijven. 

Als het 2030-streefdoel niet wordt gehaald, volgen extra maatregelen. Worden de wettelijke doelen voor 2035 gemist, dan kan als uiterste middel worden gekort op dier- of fosfaatrechten. Daarmee wordt uitkoop onderdeel van afdwingbare ruimtelijke sturing. 

Voor de ruimtelijke ordening betekent dit akkoord een duidelijke verstrengeling van stikstofbeleid en gebiedsontwikkeling. Door wettelijk verankerde doelen, zonering rond natuurgebieden en rijksregie op grond en rechten, wordt het landelijk gebied nadrukkelijker een sturingsruimte van nationaal belang. Tegelijkertijd blijft de uitvoering sterk leunen op provincies en gebiedsprocessen, waarmee de spanning tussen nationale doelen en regionale afwegingen opnieuw scherp wordt gezet.