Spui- en Gemaalcomplex IJmuiden vormt een cruciale schakel in de afvoer van overtollig water uit het Noordzeekanaalgebied en groot deel van de Randstad. Het beschermt onder meer een deel van Noord-Holland, waaronder Amsterdam en luchthaven Schiphol tegen wateroverlast, plus delen van de provincie Utrecht en Zuid-Holland. Maar het spui- en gemaalcomplex IJmuiden is sterk verouderd, waardoor de technische staat uiterst kwetsbaar is. De vier oudste pompen (uit 1975) hebben inmiddels het einde van de levensduur bereikt. De bediening/besturing en de brandveiligheidssituatie zijn nodig aan vervanging toe. Vanwege de ouderdom is meer en intensiever onderhoud noodzakelijk om het complex tot aan de vernieuwing te laten functioneren.

Urgentie

Vervanging van het complex zit in de pipelijn bij Rijkswaterstaat. Maar betrokken partijen zoals Waterschap Amstel, Gooi en Vecht en Provincie Noord-Holland vinden de urgentie zo hoog dat er meer druk op de ketel moet komen. Voor het realiseren van een klimaatbestendig systeem om voorbereid te zijn op toename van extreme neerslag, is uitbreiding van de capaciteit nodig. ‘De pompen zijn nu gewoon te klein, waardoor de risico’s met de klimaatverandering steeds groter worden’, geeft bestuurder Bea de Buisonjé aan. ‘Wij wateren voor honderd procent af op het complex bij IJmuiden.’

‘De pompen zijn nu gewoon te klein, waardoor de risico’s met de klimaatverandering steeds groter worden.’ (Waterschapsbestuurder Bea de Buisonjé)

Binnen het Deltaprogramma Centraal Holland kijken de vier betrokken waterschappen en de drie provincies hoe de faalkans van het afwateringssysteem is te verlagen, hoe economische schade en ook maatschappelijke ontwrichting zijn te voorkomen. Zo kijken ze naar mogelijkheden om water meer en langer vast te houden in het achterliggende gebied. ‘Maar de pompcapaciteit moet verdubbelen om de risico’s acceptabel te houden, stelt De Buisonjé. ‘De kans op forse wateroverlast is nu 1 op de 75 jaar en zal - als we niks doen - tegen 2050 zijn gestegen naar 1 op de 20 jaar.’

Kamervragen

In december vorig jaar riep de Tweede Kamer bij motie van Pieter Grinwis (ChristenUnie) en Björn Schutz (VVD) het kabinet op helderheid te geven over de uiterste beslisdatum, het beoogde opleveringsjaar en de benodigde middelen voor vervanging. Ook moet inzichtelijk worden gemaakt of vergroting van afvoercapaciteit onderdeel wordt van de te onderzoeken voorkeursvariant.

Grinwis stelde in Kamerdebat dat ‘waterveiligheid geen uitstel duldt’, en drong aan op duidelijke bestuurlijke ijkpunten zodat ‘planning en financiering niet verder achter de feiten aanlopen’. Volgens hem vraagt combinatie van zeespiegelstijging, bodemdaling en economische concentratie in Randstad om tijdige besluitvorming.

In zijn Kamerbrief van 20 januari 2026 bevestigde de vorige minister van Infrastructuur en Waterstaat, Robert Tieman, dat vernieuwing van het complex ‘hoog op de prioriteitenlijst’ staat. Hij wijst daarin op de cruciale rol die het gemaal- en spuicomplex IJmuiden vervult in het watersysteem van de hele noordelijke Randstad en memoreerde de storing eind 2023. Door een technisch probleem met de afsluiting van de sluis steeg het waterpeil in het Noordzeekanaal en in Amsterdam gevaarlijk snel. ‘Dit toont de kwetsbaarheid van het systeem. Wanneer het systeem faalt, heeft dit grote maatschappelijke ontwrichting in het achterliggende gebied tot gevolg. Daar wonen vier miljoen mensen en ligt een kerngebied van onze economie. De schade per gebeurtenis in de regio’s Amsterdam en Utrecht wordt op vele honderden miljoenen euro’s geschat.’ Aldus oud-minister Tieman.

Klimaatverandering vraagt om versnelling van besluitvorming rond vitale waterwerken

Variantenstudie

Ook Co Verdaas, Deltacommissaris, sprak zich recent al uit over urgentie van tijdige versterking van waterafvoercapaciteit in westelijk Nederland. Hij benadrukte daarbij dat Nederland ‘niet moet wachten tot systeem onder druk komt’, maar vooruit moet investeren in robuuste infrastructuur. Verdaas wees daarbij expliciet op samenhang tussen waterveiligheid, ruimtelijke ontwikkeling en economische vitaliteit. Volgens hem vraagt klimaatverandering om versnelling van besluitvorming rond vitale waterwerken, waaronder het gemaal bij IJmuiden. ‘Vooruitkijken is goedkoper dan achteraf repareren’, stelde hij in dat verband.

Het ontwikkelen en bouwen van een nieuw gemaal duurt tenminste tien jaar, omdat de voorbereiding, aanbesteding en realisatie van dit omvangrijke project een lange doorlooptijd kent. Een grove inschatting van de kosten voor de bouw van een nieuw gemaal bedraagt 1,4 tot 2,3 miljard euro. Op dit moment werkt Rijkswaterstaat drie varianten uit voor nieuwbouw of uitbreiding op basis waarvan een nadere raming van de investeringskosten wordt gemaakt (zie de tekeningen). Structurele capaciteitsvergroting, adaptiviteit bij zeespiegelstijging en continuïteit tijdens realisatie worden daarin meegenomen.

‘Er moet meer geld beschikbaar komen om de vernieuwing van dit cruciale complex zo snel mogelijk aan te pakken.’ (Deltacommissaris Co Verdaas)

De volgende tekeningen zijn van Rijkswaterstaat.

Variant 1: nieuw gemaal op locatie huidige spuisluizen

Variant 2: nieuw gemaal in Binnenspuikanaal I

Variant 3: nieuw gemaal in Binnenspuikanaal II

Triple A

Omdat de kans op falen in de komende periode zal toenemen, moet de nieuwe minister van Infrastructuur en Waterstaat op korte termijn een besluit over het gemaal nemen en daarmee zicht op financiering geven, vinden zowel de politiek, de waterbeheerders als de deltacommissaris. Verdaas: ‘Er mag geen twijfel over bestaan dat we dit gaan regelen. Er moet meer geld beschikbaar komen om de vernieuwing van dit cruciale complex zo snel mogelijk aan te pakken. Ik heb dat is meermaals aangegeven, zowel in mijn adviezen als in een gesprek met de Tweede Kamercommissie.’

Waterschapbestuurder De Buisonjé geeft aan dat de betrokken overheden via Deltaprogramma Centraal Holland tijdens de kabinetsformatie en inmiddels ook bij de nieuwe minister hebben aangedrongen op snelle besluitvorming. Uitstel vergoot de risico’s, zeker gezien de toenemende verstedelijking in laaggelegen delen van de noordelijke Randstad. ‘De belangen zijn enorm. Dit kabinet zegt te staan voor veiligheid en weerbaarheid. Dan moet je wel zorgen dat wat je wilt beschermen ook te beschermen is. Hogere kans op wateroverlast heeft op een gegeven moment ook gevolgen voor de triple A-status van de Randstad bij investeringsbeslissingen.’