De Wijk- en Buurtkaart bevat de geografische indeling van alle gemeenten, wijken en buurten in Nederland. De kaart wordt door het CBS verrijkt met statistische kerncijfers, afkomstig van onder meer de Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) of het BRP (Basisregistratie Personen).
De indeling in wijken en buurten wordt vastgesteld door de gemeenten zelf. Hierbij kunnen ze gebruikmaken van de richtlijnen die door het CBS zijn gepubliceerd. Het CBS heeft eerder dit jaar de Kerncijfers wijken- en buurten verrijkt met nieuwe indicatoren van veelgevraagde thema’s als energie, onderwijs, arbeid en vastgoed.
‘Hierdoor is het bijvoorbeeld mogelijk een goed beeld samen te stellen van de groepen bewoners die wonen in wijken met relatief veel recent gebouwde woningen. Wat is hun opleidingsniveau en gaat het bijvoorbeeld om jonge gezinnen’, stelt het CBS.
Basis voor beleid
Die data, te zien op onder meer PDOK.nl, worden gebruikt voor belangrijke beslissingen. Gemeenten baseren er hun beleid op, de politie gebruikt de indeling voor de samenstelling van haar basisteams en onder meer Funda toont de gegevens om een beeld te geven van een buurt waar een woning te koop is. Het is een kleine greep uit de vele toepassingen van de CBS Wijk- en Buurtindelingen.
Om duidelijk te zijn: de CBS-data worden gekoppeld aan de Wijk- en Buurtindelingen die het CBS van de gemeenten ontvangt. Voor die laatste zijn gemeenten verantwoordelijk. Daar gaat het vaak mis, ziet André Botman van het softwarebedrijf EasyWBI.
‘Het CBS heeft richtlijnen vastgesteld waaraan gemeenten zich zouden moeten houden bij het maken van de indelingen’, aldus Botman. Hij dook in die richtlijnen en de geodata en ontdekte dat de indeling van veel gemeenten niet actueel is.
Dat is onder meer te zien in Venray, waar de gemeente de afgelopen jaren in het buitengebied van de buurt Brabander flink heeft bijgebouwd. Inmiddels telt de buurt 2565 inwoners. Maar de helft van de buurt bestaat uit landelijk gebied met boerderijen. Dat maakt uit als het bijvoorbeeld gaat om cijfers over groen in de wijk, aldus Botman. ‘Een goede vergelijking maken tussen buurten is daardoor erg lastig.’
Grenzen trekken
Ook is het belangrijk dat gemeenten de grenzen tussen de buurten zorgvuldig afbakenen, stelt het CBS. Niet dwars door woningen, bedrijven of woonstraten, maar langs doorgaande wegen of water. ‘Bij de gemeente Stichtse Vecht loopt de grens tussen buurten in de wijk Maarssenbroek soms dwars door flatgebouwen’, geeft Botman als voorbeeld.
‘Een andere richtlijn van het CBS stelt dat buurten tussen de 250 en 2500 inwoners moeten tellen om statistische gegevens voor heel Nederland goed met elkaar te kunnen vergelijken.’ Ook dat gebeurt lang niet altijd, ontdekte hij. En ook dat hindert het maken van goede vergelijkingen tussen buurten, wijken en gemeenten.
Neem Rotterdam. Die stad telt de buurten met de meeste inwoners van Nederland. Niet 2500, maar meer dan 10.000. De buurt Groot-IJsselmonde telt bijna 30.000 inwoners. Terwijl in het naastgelegen Capelle aan den IJssel de grootste buurten de Puccinibuurt en de Hovenbuurt zijn, met ieder 2345 inwoners. Hoe kun je dan een goede vergelijking maken, vraagt Botman zich af.
Wijzigingen opsparen
Ook geven gemeenten lang niet altijd herindelingen correct door als er grote veranderingen zijn geweest, zoals woningbouw, blijkt uit antwoorden van het CBS. ‘Gemiddeld geven jaarlijks 20 à 30 gemeenten wijzigingen door’, zegt Marcel van Wijk, statistisch onderzoeker Regio en Ruimte van de sector Leefomgeving bij het CBS. Dat kan één keer per jaar, vóór 1 april.
Veel gemeenten laten jaren niets van zich horen, merkt hij. ‘Gemeenten erkennen soms dat ze wijzigingen opsparen en pas na een tijdje naar ons opsturen.’ Het CBS helpt gemeenten als ze vragen hebben over het aanpassen van hun wijk- en buurtgrenzen of over het volgen van de richtlijnen hiervoor.
Hoe groener de gemeente, hoe beter de richtlijnen zijn opgevolgd. Bron: EasyWBI
Gemeenten hoeven de richtlijnen van het CBS voor de Wijk- en Buurtindeling niet verplicht op te volgen, zegt Vinodh Lalta, onderzoeker bij het CBS. ‘Maar ze moeten de indeling wel goed bijhouden.’ In een groot gebied kan een gemeente veranderingen op verschillende plekken minder goed volgen.
Neem een buurt met veel inwoners waarin zowel veel hoge als lage inkomens voorkomen, zegt hij. ‘Als je wat verder zou inzoomen en inderdaad de buurten zou opsplitsen, kun je dat wellicht beter monitoren als gemeente.’
De VNG waarschuwt bijvoorbeeld dat het nemen van effectieve maatregelen voor de gezondheid van de inwoners alleen lukt als de data op het niveau van wijken en buurten wordt bekeken. 'Verschillen in sociaaleconomische positie, woningvoorraad, voorzieningen, de kwaliteit van de leefomgeving en sociale structuren, zoals netwerken, normen en gewoonten, zorgen ervoor dat buurten en wijken elk hun eigen gezondheidsprofiel ontwikkelen', schrijft de VNG.
Apps voor participatieprocessen
Dat is precies waar Lars van Vianen van Scape Agency tegenaan loopt. Hij gebruikt de indeling onder meer voor apps voor participatieprocessen bij projectontwikkelingen. ‘De geografische gegevens vormen voor ons het vertrekpunt bij het beschrijven van een wijk’, zegt hij.
‘Niet alle datapunten zijn beschikbaar voor iedere wijk. Als je een methode wilt ontwikkelen, blijkt dat je er niet van op aan kunt dat de data altijd en overal beschikbaar is. Dan ga je trucs verzinnen’, zegt hij. ‘En dat is natuurlijk ongewenst.’
Als je een methode wilt ontwikkelen, blijkt dat je er niet van op aan kunt dat de data altijd en overal beschikbaar is. Dan ga je trucs verzinnen.
‘Het is daarom hyperrelevant dat gemeenten die data actueel houden en ieder jaar aanpassingen doorgeven. Als app-bouwer moet je erop kunnen vertrouwen dat de indeling van 2026 ook echt van 2026 is en niet die van tien jaar ervoor’, aldus Van Vianen.
Historisch gegroeid
Dus waarom wil Rotterdam de buurten niet verkleinen? ‘Onze Wijk- en Buurtindeling is historisch ontstaan’, schrijft een woordvoerder van de gemeente. ‘Ze zijn al lange tijd onderdeel van Rotterdam en voor velen een begrip. Wij zijn voorzichtig met wijzigingen. Veel buurten waren oorspronkelijk kleiner en zijn door nieuwbouw groter geworden.’
Volgens de woordvoerder van de gemeente is het aantal inwoners bovendien niet de enige overweging van het CBS. ‘Een belangrijke reden om bestaande indelingen niet te wijzigen, is het behoud van continuïteit in statistische tijdreeksen.’ Het CBS wijst daarop als nadeel van het wijzigen van de grenzen van wijken en buurten, maar het staat niet zodanig als voorwaarde in de richtlijnen.
Verder wijst de havenstad erop dat de wijk- en buurtgrenzen onder meer door de politie worden gebruikt voor de indeling van haar basisteams. Dat aanpassen zou daar impact op kunnen hebben.
We merken dat aanpassingen kunnen leiden tot discussies met bewoners.
Voor Rotterdam geldt echter nog een belangrijke reden: de indeling van wijk- en buurtgrenzen is opgenomen in de Verordening op de wijkraden 2022. En daarin staat dat de gemeenteraad beslist over wijzigingen waarbij bewoners betrokken zijn. ‘We merken dat aanpassingen kunnen leiden tot discussies met bewoners.’ Het is de afgelopen jaren daarom gebleven bij enkele kleine grenscorrecties tussen buurten.
Volgens de stad zijn buurten met zoveel inwoners ook prima werkbaar. ‘Met de huidige indeling kunnen zeker beleidskeuzes worden gemaakt. Voor specifieke problematiek in buurten is soms maatwerk nodig. In het wijkprofiel, onze belangrijkste wijkdataset, is Groot-IJsselmonde bijvoorbeeld in twee delen opgedeeld om de gegevens nog beter inzichtelijk te maken.’
‘Statistieken zijn niet de enige basis voor beleidskeuzes. Kennis van professionals als wijkmanagers en wijknetwerkers, gemeenteraadsleden en wijkraden speelt een belangrijke rol. Andere stakeholders zoals woningcorporaties, welzijnsorganisaties, georganiseerde en individuele bewoners zijn hierin ook van grote waarde.’
Precies hiervoor waarschuwt Botman. Als gemeenten zelf op andere manieren naar een wijk of buurt gaan kijken, kloppen de conclusies die anderen op basis van de CBS-gegevens trekken niet meer. Want app-makers zoals Van Vianen hebben alleen de beschikking over kaarten. Niet het netwerk van de gemeente.
Opknippen in Nieuwegein
Een aanpassing van wijken en buurten in een gemeente is wel mogelijk, ook als rekening wordt gehouden met de richtlijnen van het CBS, blijkt uit data van Botman. Nieuwegein is een positief voorbeeld. ‘
Het opknippen van wijken in buurten speelde in 2019 en 2020 en werd door het CBS overgenomen in de Wijk- en Buurtindeling van 2021’, licht een woordvoerder van de gemeente toe. ‘De tweede stap was een verschuiving van grenzen zoals bermen en kades naar hartlijnen van (water)wegen. Dat is overgenomen in de Wijk- en Buurtindeling van 2024.’
We hebben nauwkeurig gekeken in hoeverre rekening gehouden moest worden met bepaalde onzichtbare sociale of maatschappelijke grenzen.
Dat ging voorspoedig. ‘Het “opknippen” was niet lastig, maar moest wel zorgvuldig gebeuren. ‘Binnen de gemeente is nauwkeurig gekeken in hoeverre rekening gehouden moest worden met bepaalde onzichtbare sociale of maatschappelijke grenzen.’
De nieuwe indeling werd door de afdeling die zich bezighoudt met geo-informatie vastgelegd, na overleg met onder meer de wijkcoördinatoren en de afdeling Toezicht, veiligheid en handhaving. ‘Later zijn grenzen aangepast, zodat woonboten onder de juiste wijken en buurten vallen.’
Het college van B en W heeft over de nieuwe indeling een besluit genomen en die is vervolgens doorgevoerd. De indeling en toekomstige wijzigingen zijn vervolgens in de gemeentelijke organisatie geborgd.
Van Vianen en Botman hopen dat meer gemeenten de koers van Nieuwegein gaan volgen en de richtlijnen van het CBS beter gaan toepassen. De digitalisering van de ruimtelijke ordening is daarvan afhankelijk, zegt Van Vianen. ‘Conclusies trekken tussen gebieden is nu vaak appels met peren vergelijken.’
Niet alle gemeenten volgen de richtlijnen, of doen dit onvoldoende, maar verlangen wel van marktpartijen om die Wijk- en Buurtindeling toe te passen, weet Vianen. ‘Zoals in het geval van participatie, want dat is verplicht onder de Omgevingswet.’
Update 10-04-2026: Na publicatie heeft de gemeente Venray laten weten dat er nog 800 woningen in buurt Brabander worden toegevoegd. Dat gebiedsprogramma wordt naar verwachting in 2027 vastgesteld. Dan wordt gekeken of een andere indeling gewenst is. ‘Dat is namelijk het logische moment om dat dan de structurele grens tussen kern en buitengebied hier te bepalen is.'
