Marjan Minnesma, directeur van de Stichting Urgenda die de energietransitie op gang wil brengen, staat bekend om haar peptalk en positieve toon in het debat. Toch verliest ook zij langzamerhand haar geduld. ‘De situatie is zo ernstig dat de tijd van het polderen eigenlijk voorbij is. We hebben een aanvalsplan nodig voor een transitie in 20 jaar om te voorkomen dat onze kinderen met de problemen zitten. Dat is goed voor het milieu en voor de economie.’
‘De vraag is vooral hoe de boodschap bij de massa te krijgen’
‘Het kan als je het wilt! Het motto van de Agenda Nederland 100% duurzame energie in 2030, dit voorjaar door de Stichting Urgenda uitgebracht, laat niets aan duidelijkheid te wensen over. Geen 14 procent in 2020 en 16 procent in 2023, het doel dat het kabinet zich nu stelt. Nee, gewoon in twintig jaar de volledige transitie. ‘Het is gemakkelijker dan we denken. Bovendien levert het geld en banen op – zo’n 150.000 hebben we berekend – en onafhankelijkheid van Rusland waar het gaat om de energievoorziening', bezweert Marjan Minnesma. ‘Als we vijftig jaar geleden in tien jaar tijd heel Nederland konden laten overschakelen van kolen op gas, kunnen we dat nu ook met de omslag naar een duurzame energievoorziening. De techniek is er, we moeten alleen razendsnel gaan opschalen. Toen heeft de staat dat allemaal betaald. Nu is dat niet nodig. Als we maar voelen dat het moet.’
Communicatie
Hoe communiceer je die boodschap, want ook al ben je volgens dagblad Trouw drie jaar op rij ‘de meest invloedrijke duurzame Nederlander’, je bereikt niet het grote publiek en ook onvoldoende de politiek.
‘Dat is inderdaad de one billion dollarvraag. Landelijk zie ik geen enkele politicus, die met vuur pleit voor duurzame energievoorziening, voor een olie- en gasloze economie. En die gaan we wel krijgen. Bij gemeentelijke overheden zie ik wel bevlogen politici. Daar heb ik meer vertrouwen in. Een gemiste kans, want wat de overheid zegt, heeft nog steeds meer effect dan de meesten denken. Als premier Rutte een pleidooi zou houden voor het energieneutraal maken van de woning, zelf begint en de boodschap regelmatig herhaalt, dan heeft dat wel degelijk effect.’
Verkeerd
In het Energieakkoord, ondertekend door het kabinet (Rutte II, MB), staat de ambitie om in 2050 alle woningen energieneutraal te hebben. Is dat niet een goede eerste stap?
‘Het energieakkoord is qua breedte van het draagvlak een stapje voorwaarts, maar qua doelstelling een achteruitgang. We hadden al een kabinetsbeleid, dat naar 16 procent duurzame energie ging in 2020 en dat hebben we teruggeschroefd naar 14 procent. Als je, zoals wij, stelt dat het juist sneller moet, moet je niet gaan vertragen. Als je met tachtig partijen om de tafel zit, weet je dat er iets slaps uitkomt. Daarom hebben wij niet meegedaan aan het Energieakkoord.’
‘Alle wetenschappelijke studies tonen aan dat het helemaal de verkeerde kant op gaat met het klimaat. De weersextremen nemen toe, overal in de wereld. We halen water weg op plekken waar het helemaal niet zou mogen; fossiel water, dat in miljoenen jaren is opgebouwd. Als het weg is, is het weg.
‘Als je kijkt in hoe korte tijd op de geologische tijdlijn we al die fossiele energiebronnen hebben opgemaakt, kun je niet anders dan concluderen dat we heel dom zijn geweest’
Dit zijn nog de waarneembare veranderingen. Tegelijkertijd vinden er onomkeerbare veranderingen plaats, die we niet zelf kunnen waarnemen. Zo tast de langzame verzuring van de oceanen op termijn het oceaanleven aan. Straks komt alles samen en is het te laat om de veranderingen in het systeem nog te stoppen. Hoe ernstig de situatie is, dringt nog maar tot heel weinig mensen door. Deze eeuw gaat het al een stuk minder plezierig worden als we het tij niet keren. De voedselvoorziening loopt gevaar, omdat er door droogte en verwoestijning grote gebieden komen waar landbouw helemaal niet meer mogelijk is. De spanningen zullen toenemen als het tekort aan water nijpender wordt. We krijgen oorlogen om water en landbouwgrond, waarmee vergeleken de conflicten in het oosten van Oekraïne en Irak kinderspel zijn. In alle geledingen – van de wetenschap, het bedrijfsleven tot de wereld van de popsterren – zijn er mensen die zich wel bewust zijn van de ernst van de situatie.’
Ongerust
Je bent echt boos.
‘Ik ben vooral kwaad omdat het niet nodig is. Wij zijn zo slim. Er is zoveel kennis aanwezig om het anders en veel beter te doen. Energie besparen is het makkelijkst, maar zelfs op dat terrein hebben we onze doelstellingen nog nooit gehaald. Twee procent per jaar was al niet te realiseren. Ik weet dat wat wij willen een enorme stap is. Ons zit de psyche van de mens een beetje in de weg. Als we rationeel zouden handelen, hadden we dit allang gedaan. Maar mensen houden niet van veranderingen en denken liever positief. Daarom heb ik bij dit thema altijd de nadruk gelegd op de kansen en was ik optimistisch geluimd. Maar ik maak mij steeds ongeruster. Ik heb drie kinderen en ik zie heel duidelijk hoe het voor hen gaat worden. Daarom begin ik mijn verhaal nu met de urgentie en met veel meer emotie, zodat mensen echt gaan voelen dat hun kinderen het al gaan meemaken.’
Die transitie in 20 jaar, dat gaat toch nooit lukken? Geloof je daar echt in?
‘Ja. En ik zie het als mijn plicht om ook jou ervan te doordringen dat jij je huis binnen een paar jaar energieneutraal hebt. En dat jouw volgende auto die je koopt elektrisch wordt aangedreven.’
Dat wil ik best, maar nu kom ik daar nog niet ver mee.
‘Ach jawel, ik rijd zelf elektrisch. De meeste mensen rijden tussen de 15.000 en 20.000 km, naar hun werk en terug, een keer boodschappen in de week en een keer naar familie. Voor die groep zijn er al elektrische auto’s op de markt. Ik ben met mijn 60.000 km per jaar de slechtste doelgroep. Maar toch, het netwerk van snelladers breidt zich gestaag uit, in Nederland en Europa. Dan laad je de auto in een kwartier op. De actieradius wordt ook groter. Vergeet niet, we zitten aan het begin van een transitie en het gaat steeds sneller. De meeste mensen wisselen de komende 20 jaar twee tot vijf keer van auto. Op zeker wordt het een van die keren een elektrische. Mijn pleidooi is: als je twijfelt, doe dat dan wat eerder. Over een paar jaar ga jij de schaarste aan olie echt voelen en dan wordt de beslissing om over te stappen op elektrisch steeds makkelijker.’
Dat is inderdaad dat het enige mechanisme dat er toe doet: de portemonnee.
‘Zeker, maar het is te laat als we daar met z’n allen op gaan wachten. De hele grote olievelden raken steeds leger en er worden geen velden meer van dat formaat gevonden. De winning wordt duurder naarmate we het op moeilijkere plekken gaan winnen. Zon en wind worden daarentegen steeds goedkoper, dus straks is het gewoon niet meer rendabel om nog olie en gas te winnen. Je ziet de veranderingen in de markt. Dat een energiegigant als RWE bijna omvalt, heeft toch te maken met de opmars van zon- en windenergie. Er gaan bedrijven omvallen en geen kleintjes. Dat hoort erbij. Er komen andere voor in de plaats die wel duurzame energie produceren.’
Ontzorgen
Wat kan een gemiddelde gemeente doen om deze transitie mogelijk te maken?
‘Heel veel in de communicatie. Mensen ervan doordringen dat het nodig is binnen 20 jaar en dat het kan. Ondernemers bij elkaar brengen, helpen om consortia te maken. Je moet het burgers en ondernemers makkelijker maken om de omschakeling te realiseren.
Wij doen het gewoon en geven het voorbeeld. We hebben met partners de eerste elektrische auto’s, die in serie werden gemaakt, geïmporteerd uit Noorwegen en verkocht aan Amsterdam en Zaanstad. We hebben, ondanks het nodige commentaar, goedkope zonnepanelen uit China gehaald. Panelen waar heel veel Europese knowhow in zat, die we door kleine, lokale partijen lieten monteren.
‘Onze strategie: zoveel mogelijk op eigen perceel opwekken’
We gaan hetzelfde doen met het verduurzamen van de bestaande bouw. We richten een ontzorgorganisatie voor de energiehuishouding op, die geïnteresseerde particuliere woningbezitters voor 15-20 jaar tegen een vaste prijs een energieneutrale woning aanbiedt. Wat je anders in die periode aan de energiemaatschappij zou betalen, betaal je dan aan ons. En liefst wat minder zelfs. Wij halen die uitgaven naar voren en zorgen ervoor dat jouw huis in één klap energieneutraal wordt. Binnenkort komen op Texel de eerste twintig woningen gereed. Dat proces hebben we met eigen geld gefinancierd. Daarna start de tweede fase waarin we 1000 particuliere woningen energiezuinig gaan maken. Het businessplan is klaar. We zijn bezig de financiering rond te maken. De vervolgstap is om met institutionele beleggers een echt substantieel deel van de woningvoorraad aan te pakken. Want we hebben in onze agenda aangegeven dat we naar de 250.000 woningen per jaar moeten voor particulieren. Die hoeveelheden zijn voor beleggers interessant. Maar je moet het eerst bewijzen, laten zien dat het kan.’
Kopiëren
‘In onze visie zijn het vooral lokale bouw- en installatiebedrijven die de verduurzaming van de gebouwde omgeving moeten gaan uitvoeren. We worden graag zo snel mogelijk door iedereen gekopieerd. Wat dat betreft zijn we anders dan een normale marktpartij. Onze strategie is gericht op het vertellen van positieve verhalen, laten zien dat het werkt, net als bij die actie met zonnepanelen.’
Is de tijd van grote energiebedrijven en grote industrie voorbij?
‘De netbeheerders blijven nodig voor de stabiliteit in het systeem en de leveringszekerheid. Maar de energieopwekking wordt heel decentraal, waarbij er een paar centrale punten voor back-up blijven. Regionaal komen er kringlopen, geheel volgens het principe van de circulaire economie, waarbij de uitstoot van het ene bedrijf input vormt voor het andere. Dat geldt zowel voor energie als voor grondstoffen. We hebben een nieuw soort ruimtelijke ordening nodig waarbij we bedrijven bij elkaar zetten die in elkaars kringloop passen. Daar heeft de overheid, zowel regionaal als lokaal, een taak.
Op nationaal niveau hebben we weer een industriepolitiek nodig. Ik denk dat we per regio moeten aangeven waar strategische bedrijfstakken zich kunnen ontwikkelen op basis van de meest geschikte duurzame energiebronnen. Dat kun je heel goed koppelen aan het beleid voor de sectoren, bedrijfstakken waar we een internationale reputatie hebben of kunnen krijgen. Er is zoveel kennis en ervaring op het gebied van duurzame energievoorziening, water, elektrische rijden en recyclen. Die moeten we veel meer benutten. Duurzaam is niet zielig. Je kunt er veel geld mee verdienen.’
Gewoon
‘Wij houden ons vooral bezig met de kleinschalige, individuele aanpak. Een combinatie van isolatiemaatregelen, energiezuinige huishoudelijke apparatuur en zelf opwekken werkt prima. Bij ons kan iedere deelnemer z’n eigen pakket samenstellen. De een wil vloerverwarming met behulp van een (lucht)warmtepomp, de ander infraroodpanelen op zonne-energie of een pelletkachel. Voor 35.000 euro all-in kan het. Als dat kan, zul je zien dat de energieneutrale woning meer waard wordt. Met dubbelglas heeft het ook even geduurd voordat het was ingeburgerd. Straks is energieneutraal net zo gewoon als dubbelglas.’
