In haar rapport Grenzen aan de groei gaf de Club van Rome al in 1972 aan dat de mens grenzen aan groei moet erkennen en het gebruik van natuurlijke hulpbronnen moet afstemmen op wat de aarde kan dragen. Tijdens de kredietcrisis ervaarde we dat geld niet minder werd gecreëerd maar de toegang werd extreem beperkt waardoor het schaarser, duurder en moeilijker toegankelijk werd. En meer recent zien we met de oorlog in de Straat van Hormuz hoe kwetsbaar vitale stromen zijn: één smalle zeeroute kan uitgroeien als geopolitiek machtsmiddel.
Illustraties van mondiale ontwikkelingen die het begrip schaarste de afgelopen jaren zichtbaarder en complexer hebben gemaakt. We bevinden ons in een transitie waarin digitale transformatie, geopolitieke spanningen, klimaatverandering en overconsumptie ervoor zorgen dat de vanzelfsprekendheid van ‘onbeperkte beschikbaarheid’ niet langer geldig is. Bepaalde producten (zonnepanelen, windmolens, batterijen, woningen), grondstoffen (afhankelijk van import) en financiering (hogere rentes, gestegen bouwkosten) zijn minder zeker en minder eenvoudig toegankelijk geworden.
Schaarste speelt zo ook ruimtelijk een rol met een onderscheid tussen absolute versus relatieve schaarste. Absolute schaarste betreft situaties waarin een functie of sector een onvermijdelijke, harde en vaak niet-vervangbare ruimteclaim heeft. Denk aan energie-infrastructuur, industriële clusters, havens, grote logistieke knooppunten, beschermde natuurgebieden, drinkwatervoorziening, delen van de landbouw, cultureel erfgoed en recent ook defensiegebieden.
Relatieve schaarste gaat daarentegen over de verdeling van ruimte tussen concurrerende claims. Wonen, werken, maatschappelijke voorzieningen, energie, landbouw, natuur, mobiliteit, wateropgaven en recreatie strijden dan om dezelfde vierkante meters. Dit type schaarste speelt in bijna ieder project en vraagt om het wegen van belangen, stellen van prioriteiten, het maken van keuzes en het combineren of verdichten van functies.
De vraag ‘waar is ruimte’ verschuift naar ‘waar is investeerbare en uitvoerbare ruimte’
Schaarste is vandaag de dag kortom leidend en daarmee ook een maatschappelijk ordeningsvraagstuk. Naast strijd om grond, botsende ruimteclaims en ruimtelijke kwaliteit gaat het ook over kapitaal en bestuurlijke aandacht. De vraag is niet alleen waar ruimte is, maar ook waar geld, uitvoeringskracht (schaarste personeel) en bestuurlijke competenties beschikbaar zijn om plannen waar te maken. Verminderd democratische vertrouwen, en de impact van digitale technologieën spelen hierbij ook een belangrijke rol.
Vanuit kapitaal perspectief staan publieke en private investeringsruimte onder druk. Banken, private equity, fintech-partijen en andere financiers beoordelen projecten kritischer op risico, cashflow, rendement en schaalbaarheid. In een context van hogere mondiale onzekerheid en soms krapper kapitaal willen zij hun rendement en verliesrisico strenger en selectiever beheersen.
Hiermee verschuift de vraag van ‘waar is ruimte’ naar ‘waar is investeerbare en uitvoerbare ruimte?’ De Regionale Investeringsagenda is hiervoor een bruikbaar instrument, maar alleen als ook het Rijk in afstemming met regio’s duidelijke keuzes maakt en voldoende middelen beschikbaar stelt. En private partijen, in relatie tot hun vermogen bijdragen aan maatschappelijke opgaven.
Schaarste is daarmee geen abstract begrip, maar een ordenend principe, dat vraagt om bijpassende handelingsperspectieven over wat wel en niet meer kan, welke opties er zijn voor verschillende partijen, welke volgorde van handelen logisch is en hoe je rekening houdt met schaarste, risico’s en belangen. Waarbij we de (ruimtelijke) kwaliteit van onze leefomgeving niet uit het oog mogen verliezen.
