De belofte van gebiedsprocessen

| 29 april 2022

Gebiedsprocessen zijn terug van weggeweest. Actuele opgaven en transities worden op het gebiedsniveau en samen met de gebiedspartijen opgepakt. Het is een aanpak die we ook kennen uit het begin van deze eeuw. In die tijd bracht gebiedsgericht werken de belofte van integraliteit en win-win oplossingen met zich mee. Dit werd bijvoorbeeld zichtbaar in de projecten van Ruimte voor de Rivier. In gebieden waar meer ruimte voor het water nodig was, werden intensieve ontwerpprocessen gestart om te komen tot integrale plannen. In deze plannen werden combinaties gelegd tussen waterveiligheid, natuurontwikkeling, woningbouw en recreatie. 

Vanaf 2010 is het uitgangspunt ‘je gaat erover of niet’ in het regeerakkoord geïntroduceerd. Hiermee is de focus verschoven van gebiedsgericht naar kerntaken. Projecten werden strikt afgebakend en overheden wilden alleen meedoen als het direct binnen hun kerntaken en verantwoordelijkheden lag.


Het lijkt een kwestie van tijd tot gebiedsprocessen weer de standaard worden


Sinds dit jaar lijkt de aandacht voor gebiedsprocessen terug te keren. Het zijn de enorme ruimtelijke opgaves en transities in Nederland die aanleiding zijn om weer te gaan kijken naar het gebied als entiteit. Zo wordt in het meest recente regeerakkoord (2022) gesproken over een ‘gebiedsgerichte aanpak’ voor stikstof en wordt de woningbouwopgave opgepakt middels ‘verstedelijkingsgebieden’. Het lijkt een kwestie van tijd tot gebiedsprocessen weer de standaard worden.

Kwaliteiten en risico’s van gebiedsprocessen

Gebiedsprocessen zijn veelbelovend en passen bij de complexiteit van de ruimtelijk transities waar we voor staan. Tegelijkertijd is een gebiedsproces geen garantie voor succes. De afgelopen jaren hebben wij meegedraaid in een aantal gebiedsprocessen, en hebben hierin een aantal kwaliteiten en risico’s gezien.

Gebiedsprocessen bieden onmisbare kwaliteiten voor de ruimtelijke transities met energie, stikstof, wonen, waar we in Nederland voor staan:

  • In Nederland is letterlijk geen ruimte om alle transities naast elkaar te ontwikkelen. Gebiedsprocessen bieden dé kans om tot integratieve, of integrerende plannen te komen, die ook nog eens passen bij de specifieke kenmerken van het gebied;
  • Door gebiedsprocessen ontstaat een agenda en plan vanuit het gebied. De werkelijke eigenaren van een gebied (bewoners, ondernemers, beheerders) zijn aan zet om samen met de overheden hun leefomgeving te verbeteren, vanuit het besef shareholder te zijn;
  • De genius loci biedt vaak de basis voor verrassende én passende combinaties tussen de mogelijkheden die het natuurlijke systeem (bodem, water en landschap) en het sociaaleconomisch systeem van een gebied bieden.

Gebiedsprocessen kunnen ook verkeerd lopen en tot teleurstelling leiden. Het is goed deze risico’s te benoemen:

  • Is er daadwerkelijke ruimte en openheid om verschillende belangen en doelen gebiedsgericht te gaan koppelen? Zonder deze ruimte leidt een gebiedsproces tot hoge verwachtingen, die uiteindelijk niet waargemaakt kunnen worden;
  • Voor het gebied als entiteit zijn regie en democratische legitimiteit niet automatisch geborgd. Een zekere regie is nodig om gebieden niet te overspoelen met ongecoördineerde processen vanuit verschillende opgaven. En gezien de grote (ruimtelijke) belangen die met de transities gemoeid zijn, is het waarborgen van democratische legitimiteit absoluut voorwaardelijk;
  • De valkuil van ‘fataal integraal’ staat altijd open. De idee om alle (Rijks)opgaven naar het gebied te duwen om daar een integrale afweging te maken, is een illusoire aanpak. De som van de opgaven wordt daarmee zo complex, dat werkbare en haalbare oplossingen niet mogelijk zijn. Zinvolle functiecombinaties en uitvoeringskracht verdwijnen uit zicht, en moedeloosheid komt ervoor in de plaats.

De vraag is welke kant het op gaat onder het huidige kabinet. Het gevaar bestaat dat gebieden wél worden opgezadeld met de verantwoordelijkheid, maar níet met de sturingsmiddelen en bevoegdheden. Laten we zorgen dat de gebiedsprocessen anno 2022 echt ontstaan vanuit de gebiedsbelangen en -interacties, inclusief de daarbij behorende sturingsmiddelen en bevoegdheden. Alleen dan kan de belofte van gebiedsprocessen worden waargemaakt.

Door Jitske van Popering-Verkerk en Michael Duijn. Zij werken bij GovernEUR | Erasmus Universiteit en zijn vaste een samenwerkingspartner van H2Ruimte.