Groeistad Almere: hotspot voor woonexperimenten

| 24 juni 2021

Vijf jaar ervaring met innovatieve woningbouw vormt voor het Woningbouwatelier Almere (WBA) reden genoeg om stil te staan bij de lessen. Het atelier vestigde zich niet toevallig in Almere: een stad met ongekende groei die al langer de basis is van vernieuwing in de woningbouw. De ambities was juist om wat er in de stad gebeurde te verbinden met het Rijk en de kennis en inzichten in brede kring te delen.

Door Joren Bassant. Dit artikel staat in ROm 6, juni 2021. ROm is het maandelijkse vakmagazine over de fysieke leefomgeving en gratis voor ambtenaren in dat domein. Neem een thuisabonnement.

De wil om te innoveren in de Nederlandse bouw gaat al terug tot de jaren zestig, toen kritiek ontstond op de eenvormigheid van de woningen tijdens de wederopbouw. Met het programma Experimentele Woningbouw (1968-1980) en de Stuurgroep Experimenten Volkshuisvesting (1989-2012) als opvolger, nam het Rijk zelf het initiatief om de bestaande bouwpraktijk een impuls te geven. De professionals die werkten aan de nieuwe stad Almere kwamen uit deze kritische beweging voort en zetten hier de hang naar nieuwe vooruitstrevende vormen van bouwen en ontwikkelen door. Een traditie van praktijkexperimenten die de bouwproductie moesten vernieuwen, was geboren.

Naast enkele algemene kernwaarden voor het wonen en de architectuur in de jonge stad, ontstonden hier begin jaren tachtig de prijsvragen ‘Ongewoon Wonen’ en ‘Tijdelijk Wonen’ van het comité De Fantasie: een initiatief van onder meer professionals die aan de bouw van de stad werkten en met lede ogen aanzagen dat in Almere vooral rijtjeshuizen verrezen. Met hun prijsvragen wilden zij bevorderen dat mensen hun bouwfantasie de vrije loop lieten. De winnaars, niet uitsluitend architecten, konden hun ontwerp als tijdelijke bouwwerken op een gratis kavel realiseren. Dit leverde de stad uiteindelijk de eerste twee experimentele wijkjes op.

In de jaren negentig schaalde de woningbouwexperimenten op. Zo organiseerde de stad ‘buitenexposities’ in samenwerking met de BouwRai, waarbij nieuwe wijken plekken kregen aangewezen voor experimentele bouw en architecten werden uitgedaagd om met grensverleggende ontwerpen voor woningbouw te komen. Experimentele woningen kregen een plek in de Muziekwijk, Filmwijk, Regenboogbuurt en de Eilandenbuurt, waar ze als buitenexpositie door een vakinhoudelijk publiek en andere belangstellenden waren te bezoeken.

In 2006, ruim twintig jaar na de eerste prijsvraag, organiseerde het comité De Fantasie samen met architectuurcentrum CASLa de prijsvraag ‘De Eenvoud’. Gesteund door de net aangetreden wethouder en oud-directeur van het Nederlands Architectuurinstituut Adri Duivesteijn stelde Almere opnieuw een locatie beschikbaar – nu weliswaar tegen een grondprijs – om de ontwerpen te realiseren. Hiermee was Almere niet alleen een experimenteel wijkje rijker. Hier werd de basis gelegd voor een nieuwe toekomst van de stad. Zo koos Duivesteijn voor grootschalige inzet op zelfbouw en verankerde hij de experimentele traditie in de ‘Almere Principes’: zeven richtlijnen voor de verdere ontwikkeling van de stad, en afspraken daarover met Rijk en provincie.

Almere 2.0 en start Woningbouwatelier

Met het groeiende jonge Almere en de ‘Almere Principes’ ontstond in 2013 de basis voor Almere 2.0, een investeringssamenwerking van Gemeente Almere, Provincie Flevoland en het Rijk. Deze samenwerking moest impulsen geven voor een gezond Almere, en tegelijkertijd een basis leggen om te experimenteren met woningbouw, waarin vooral in de wijk Oosterwold ruimte voor kwam. De stad is hiermee nog altijd maakbaar, maar wel op een fundamenteel andere manier dan in de vorige eeuw het geval was. Niet meer top-down, maar bottom-up. Het maakproces verloopt voortaan langs de lijn van initiatieven uit de samenleving. Dit kunnen ideeën zijn van de mensen zelf, of plannen van beleggers, ontwikkelaars dan wel corporaties.

Niet lang daarna zag het Woningbouwatelier het levenslicht, als samenwerkingsverband van het ministerie van Binnenlandse Zaken, het Rijksvastgoedbedrijf en de Gemeente Almere. Het atelier wil een platform bieden waar partijen en overheden praktische innovaties kunnen uittesten waarvan de inzichten landelijk toepasbaar zijn. Na vijf jaar heeft het atelier baanbrekende innovaties als WikiHouse en de BouwEXPO Tiny Housing opgeleverd.

Groei Almere

Inmiddels staat Almere in de derde versnelling. Na minder dan een halve eeuw kent de stad meer dan 200.000 inwoners. Vorig jaar groeide de bevolking hier het hardst van alle gemeenten en naar verwachting zal de stad van plaats acht naar vijf stijgen in de rij van grootste Nederlandse steden. Een belangrijke groeifactor is de ligging ten opzichte van de Randstad. Tienduizenden mensen wonen in Almere, maar reizen en werken in Amsterdam of Utrecht. Infrastructurele operaties die momenteel nog op tekentafel liggen, zoals de IJmeerverbinding, de verbreding van de A27 of de Lelylijn, kunnen deze woon-werkverbinding flink gaan versterken.