Hightech en sociaalruimtelijke segregatie: omarm de economische dynamiek van de stad

| 15 oktober 2021

In de eerste maanden van de coronacrisis werd de economie van Amsterdam hard geraakt. De werkgelegenheid in de creatieve beroepen en in de commerciële dienstverlening nam sterk af. Door de financiële hulpprogramma’s in Nederland was de situatie veel minder zorgwekkend dan in bijvoorbeeld New York. Maar het was flink schrikken.

Dat die banen onder druk stonden in de stad kwam natuurlijk doordat deze banen er in de stad ook daadwerkelijk zijn. In de krimpregio’s werd de economie minder hard getroffen omdat dit type banen er ook niet is. De bereikbaarheid van banen in de krimpregio’s was vóór corona al ruim een decennium zorgwekkend.

Uiteindelijk veerde de hoofdstedelijke economie weer op, vooral een gevolg van de diversiteit ervan en het aantrekken van arbeidsmigratie, voornamelijk expats.

In Amsterdam zijn 78.000 mensen werkzaam in de hightech. Ruim 40 procent van de werkgelegenheid komt voor rekening van het totaal aantal startups. En dat niet alleen: deze ontwikkeling zorgt voor (banen)groei, ook in de minder geschoolde beroepen.

De aanvragen van expats om zich in Amsterdam te vestigen zijn (administratief) niet te verstouwen. En dan hebben we het nog niet eens over de ontoegankelijke woningmarkt. Een groeiend aantal vacatures in de commerciële dienstverlening als de horeca wordt niet ingevuld. De vraag naar hooggeschoolde en laaggeschoolde arbeid is oververhit.

De stedelijke economie is in en, vooralsnog ook na corona, een banenmotor

Kortom, de stedelijke economie is, vooralsnog ook na corona, een banenmotor. Zeker, er dreigt een tweedeling tussen de goedverdienende hoogopgeleiden en de minder verdienende, soms zelfs uitgeperste werknemers in de laaggeschoolde dienstverlening. De ‘goede banen voor de middenklasse verdwijnen’ door automatisering, aldus de Amerikaanse MIT-econoom David Autor in NRC (24 september 2021).

Kunnen we hier iets aan doen? Volgens Autor voor een deel wel. Je kunt industriepolitiek voeren. De overheid investeert in kansrijke industriële innovaties op de juiste plek. Een bedrijf als Tesla is voor een groot deel gefinancierd door overheidsinvesteringen. Dat levert veel hoogwaardige werkgelegenheid op en banen in toeleveringsbedrijven.

Maar wordt de ongelijkheid dan niet nog groter? Nee, zegt Autor. “Als je banen ziet die schadelijk zijn of die slechte arbeidsperspectieven bieden, dan kan dat. Je kunt als overheid strengere arbeidsvoorwaarden opleggen”. Dan daalt het aantal slechte banen door kwaliteitsverbetering en door innovatie. Over werk dat nog ongevoelig is voor automatisering, zoals werk in de horeca, zorg en onderwijs – werk waar momenteel in Nederland hoge werkdruk gepaard gaat met lage en zelfs dalende beloning – dat werk, zegt onder andere Richard Florida in The New Urban Crisis, moet ‘middenklasse-allure’ krijgen wat betreft beloning en ontwikkelperspectieven. Dat is simpelweg een kwestie van politieke ambitie en allocatie van belastingopbrengsten. Het rendement daarvan is in een kenniseconomie net zo belangrijk als het aanleggen van wegen in het industriële tijdperk. Finland en Singapore zijn gidslanden in deze, net zoals ze dat zijn wat betreft de kwaliteit van het onderwijs, naast beloning en waardering. Loop niet te hoop tegen het feit dat het aantal banen voor hoogopgeleiden stijgt, maar loop te hoop tegen het feit dat slecht onderwijs en ruimtelijke segregatie jongeren de kans ontneemt een hogere opleiding te volgen of af te ronden.

We moeten investeren in infrastructuur, openbaar vervoer voorop, die trek naar de stad stimuleert


Daarmee belanden we in de ruimtelijke sector. Clustering is de sleutel tot economische groei en sociale gelijkheid. Ik onderstreep graag de woorden van Richard Florida: “To solve a crisis this deep and systematic, we must put cities and urbanism at the very center of our agenda for economic prosperity”!

Dat betekent dat we moeten investeren in infrastructuur, openbaar vervoer voorop, die trek naar de stad stimuleert, en niet het vertrek eruit bevordert via snelwegen en suburbanisatie. Dus gemengd bouwen in hoge dichtheden rond knooppunten van openbaar vervoer. Dat brengt banen ‘dichterbij’ en voorzieningen nabij, wat upward mobility, sociale en economische emancipatie versnelt. Monofunctionele woongebieden, met name de naoorlogse, waar werk en voorzieningen ver weg zijn, verworden tot probleemcumulatiegebieden, waar sprake is van opeenstapeling van laag geschooldheid, vroegtijdige schoolverlating, werkloosheid, daling van koopkracht, etnische concentratie, zwarte scholen, criminaliteit en gezondheidsproblemen. Die statistieken zijn niet te weerleggen.

Nabijheid, interactie en diversiteit zijn de sleutelbegrippen voor het ontwikkelen van emancipatorische buurten. Harvard-socioloog Robert Sampson roept op tot “affirmative action for neighborhoods to ensure that each and every neighborhood offers its residents access to economic opportunity and upward mobility”. Dat moeten we ons niet alleen in de oortjes knopen, maar dwingt ons om per direct over te gaan tot actie.

Nabijheid, interactie en diversiteit dwingen ook tot het bouwen van meer betaalbare huurwoningen in de stad


Nabijheid, interactie en diversiteit dwingen ook tot het bouwen van meer betaalbare huurwoningen in de stad. Uit onderzoek blijkt dat huurders dichter bij hun werk wonen en meer gebruik maken van het openbaar vervoer. Volgens Florida is negatieve inkomstenbelasting voor minder koopkrachtige huishoudens een werkbaar instrument, net als het verstrekken van woonvouchers voor ‘essentiële beroepsgroepen’ in onderwijs, zorg en andere dienstverlening. Subsidieer huurwoningen in plaats van koopwoningen. Dat is een politieke keuze en kwestie van allocatie van belastingopbrengsten.

Wat we niet moeten doen is de huidige economische dynamiek als zondebok voor segregatie aanwijzen, creatieve kenniswerkers als elitaire hipsters wegzetten, en expats de toegang tot de Nederlandse steden ontzeggen. Dat zou de ongelijkheid alleen maar versnellen en versterken.  

Jos Gadet, hoofdplanoloog bij Gemeente Amsterdam en publicist