Mutaties in 2021

| 14 januari 2021

Corona is het woord van afgelopen jaar en ook dit jaar nog. Je wilt het misschien niet horen, maar het gaat er de hele dag over. Voor gebiedsontwikkeling heeft de coronapandemie lopende ontwikkelingen verder blootgelegd. Technologische ontwikkelingen zoals het vaker thuiswerken en de groei van digitale bestellingen, met als gevolg een groeiende leegstand van kantoren en winkelpanden. Maar ook daling van de CO2-uitstoot door minder lucht- en autoverkeer en het pijnlijk zichtbaar worden van de sociaaleconomische tweedeling. Denk aan het onderwijs, de eenzaamheid en gezond gedrag.

De wereldwijd voelbare pandemie heeft het belang van een breder welvaartsbegrip duidelijk gemaakt. Economische groei is niet het enige dat de welvaart voor burgers bepaalt. In 2016 hebben de Universiteit Utrecht en RaboResearch als alternatieve welvaartsmaat de Brede Welvaartsindicator (BWI) gelanceerd. Het gebruik van deze indicator met elf dimensies van welvaart maakt het mogelijk om de samenhang en interactie tussen verschillende dimensies te achterhalen, en beleidsdilemma’s bloot te leggen. Die elf dimensies zijn: veiligheid, gezondheid, inkomen, persoonlijke ontwikkeling, milieu, baanzekerheid, wonen, maatschappelijke betrokkenheid, sociale relaties, subjectief welzijn en de werk-privébalans.

Een sterkere rol van de overheid en een breder welvaartsbegrip geven steeds vaker richting aan de grote maatschappelijke opgaven waar we bij gebiedsontwikkeling voor staan. De strijd om de ruimte is hierbij een belangrijke factor. Minder landbouwgrond, meer ruimte voor natuur, hoe om te gaan met groei van grote distributiecentra en datacenters plus de vraag hoeveel, welke en waar ruimte wordt geboden aan duurzame energieopwekking. En vanzelfsprekend hoe de 1 miljoen nieuwe woningen worden ingepast inclusief bijbehorende infrastructuur. De economisch impact van de coronapandemie is groot. Na de kredietcrisis in 2008 bedroeg het overheidssaldo -12 miljard euro, nu midden in de coronacrisis staat de teller op -24 miljard euro.

Het kabinet pompt veel geld in de grote opgaven

Gelukkig heeft het huidige kabinet voor de ‘strijd om ruimte’ wel extra middelen ingezet en naar voren gehaald. Woningbouw als topprioriteit voor minister Kajsa Ollongren (BZK) met een impuls van 450 miljoen euro voor 2021. Voor de transformatie van winkels en kantoren naar woningbouw is 20 miljoen euro extra vrijgemaakt. En 75 miljoen voor de verduurzaming van de gebouwde omgeving. Minister Carola Schouten (LNV) richt zich voor de landbouw en visserij in haar begroting (2 miljard euro) op het vasthouden van de positie op de wereldmarkt. Met een stapsgewijze transitie naar kringlooplandbouw, naar duurzame productie van voedsel in verbinding met de natuur. Voor de energietransitie geeft de overheid steun met subsidies en investeringen via het staatsbedrijf TenneT en Invest-NL (financiert ondernemingen die Nederland duurzamer en innovatiever maken). Plus een bijdrage uit het door ministers Eric Wiebes (EZ) en Wopke Hoekstra (Financiën) gelanceerde groeifonds (20 miljard) om de komende vijf jaar in te zetten op herstel van onze economie.

Naast investeringen vragen deze opgaven om een Brede Welvaartsindicator-benadering. Met de effecten van de coronacrisis in gedachten belicht ik drie relevante vraagstukken voor gebiedsontwikkeling met handreikingen voor de agenda van 2021.

Handreikingen voor de agenda van 2021

Als eerste het stimuleren van gezond gedrag. In veel steden zien we dat er naast openbare sportvoorzieningen meer ruimte komt voor fietsers en voetgangers. Maar het gaat om meer. De door Ingenieursbureau Arcadis uitgebrachte Gezonde Stad Index 2020 geeft hiervoor houvast. In de index worden vijf domeinen benoemd waaraan de gezonde stad moet voldoen: een gezond milieu, een gezonde gemeenschap, een gezonde gebouwde omgeving, gezonde mobiliteit en een gezonde buitenruimte.

Als tweede de vraag: hoe kan worden bijgedragen aan een inclusieve samenleving? Celine Janssen, promovenda bij de leerstoel Gebiedsontwikkeling TU Delft, heeft dit in 2019 helder beschreven aan de hand van zeven interpretaties die ze waarnam in het veld van gebiedsontwikkeling. Het gaat om: weten wat gebruikers willen, betaalbaar wonen, versterken van de sociale samenhang, zelforganisatie, kansen voor persoonlijke ontwikkeling, integreren van sociale en ruimtelijke programma’s en tot slot omgang met functies ‘die niemand wil’ zoals daklozen of een tbs-kliniek. Het zijn bruikbare handvatten om het begrip sociale inclusie concreet te maken bij een gebiedsontwikkeling.

En als derde de groeiende aandacht voor natuur en meer specifiek biodiversiteit. Naast het buitengebied leveren ook steden hier een belangrijke bijdrage aan. Volgens Tobias Verhoeven en Rosalie de Boer (Synchroon) zetten steden steeds meer in op natuurinclusieve ontwikkeling. In de praktijk wordt naast het werken met landschapsarchitecten steeds vaker samengewerkt met ecologen. Vooral aan de voorkant van het proces, zodat in beeld kan komen hoe de biodiversiteit te versterken. Een mooi voorbeeld is de slogan van Breda: ‘Een stad in een park’.

Op 17 maart zijn de Tweede Kamerverkiezingen. De drie geschetste punten verdienen de aandacht bij de terugkeer van een ministerie van Ruimtelijke Ordening. De mogelijkheden hiervoor worden mede bepaald door de samenstelling van het kabinet. Krijgen we een kabinet over rechts of over links, of wordt het een regenboogcoalitie? Het jaar 2021 wordt in ieder geval het jaar van de coronavaccins, Biden en hopelijk ook het voortvarend oppakken van de ruimtelijke beleidsdilemma’s bij de mutaties in gebiedsontwikkeling!

Agnes Franzen, strategisch adviseur bij de Stichting Kennis Gebiedsontwikkeling (SKG) en TU Delft

Verder lezen?
https://www.uu.nl/onderzoek/instituties-voor-open-samenlevingen/brede-welvaartsindicator https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2020/09/15/kabinet-investeert-in-bouwen
https://www.arcadis.com/nl/nederland/nieuws/nieuwsberichten/2020/groningen-gezondste-stad-nederland-zaanstad-kan-impuls-gebruiken/
https://www.gebiedsontwikkeling.nu/artikelen/zeven-interpretaties-van-inclusieve-gebiedsontwikkeling/
https://www.gebiedsontwikkeling.nu/artikelen/neem-biodiversiteit-als-uitgangspunt-gebiedsontwikkeling/