Toekomstbestendig economisch landschap

| 13 januari 2022

Het jaar 2022 is begonnen met hoge inflatie, dat zal niemand zijn ontgaan. De kosten van onze dagelijkse boodschappen zijn met 10 procent gestegen. Voornaamste oorzaak: gestegen energieprijzen. Waar vorig jaar sprake was van economisch herstel wordt voor dit jaar een lagere groei verwacht. Dit naast de inflatie, als gevolg van de coronamaatregelen, personeelstekort en gebrek aan grondstoffen en materialen. Dit roept de vraag op wat voor economie we willen in Nederland en welke afwegingen we daarbij maken in onze schaarse ruimte en in relatie tot het behoud en versterken van de kwaliteit van onze leefomgeving.

Vorig jaar uitten vijftig gemeenten en regionale en landelijke (ondernemers-)organisaties in een manifest hun zorgen over de verslechtering van het Nederlandse vestigingsklimaat. Nationaal en regionaal vestigingsbeleid is volgens hen belangrijk onder meer voor sterke clusters van bedrijvigheid. Denk aan Brainport Eindhoven, Foodvalley bij Ede-Wageningen of het industriecluster Chemelot in Limburg waarin we een samenspel zien van kleine en grote bedrijven en kennisinstellingen. Het manifest bevat zes punten van aandacht: een goede en aantrekkelijke leefomgeving, een goed opgeleide beroepsbevolking, kennis en innovatie van wereldklasse, excellente verbindingen binnen Nederland en met het buitenland en een betrouwbare en voorspelbare overheid.

Welke soorten banen en bedrijven willen we in ons land? Wie geven we de ruimte?


Hierbij hoort de vraag: welke soorten banen en bedrijven willen we in ons land? Wie geven we de ruimte? Vragen die Pieter Hasekamp, directeur van het Centraal Planbureau, vlak voor kerst in een stuk in het FD stelde en raken aan een brede welvaart-benadering*. Kijk daarbij niet alleen naar de aanbodkant (ruimtelijke ordening), maar ook naar de vraagkant (economisch activiteit). Welke banen willen we en welke bedrijvigheid past in een brede benadering waarin ook duurzaamheid, effect op de leefomgeving en gezondheid en ruimtebeslag worden meegenomen? Passen hierbij bijvoorbeeld Schiphol als transit-passagiers vliegveld en arbeidsmigratie voor het accommoderen van exportsectoren, zodat Nederland zijn lopende-rekeningoverschot in stand kan houden?

Laten we een paar voorbeelden nemen van activiteiten met een grote ruimtelijk impact. Zoals Tata Steel bij IJmuiden (ongezonde leefomgeving, veel banen, staal schaars goed), datacentra in Nederland (impact kwaliteit leefomgeving, hoog energie verbruik, lage restwarmte, en een deel met weinig werkgelegenheid en spin-off) en de XXL-distributiedozen (arbeidsmigranten en immens ruimtebeslag met transport en landschappelijk impact). Wat we hiervan kunnen leren is dat het brede welvaart-perspectief helpt als meetinstrument en afwegingskader voor het stellen van een helder doel, de juiste vragen, het aanjagen en versnellen van innovatie waar nodig en om zo te komen tot besluitvorming.

Zo schakelt Tata in tien jaar over op staalproductie op basis van waterstof, waarmee ruim 8.000 arbeidsplaatsen voorlopig behouden blijven en er innovatiekennis wordt ontwikkeld. Bij Zeewolde heeft het lokaal bestuur voor een datacenter gestemd, maar nationaal is er voorlopig een stokje voor gestoken. Terecht als we naast bovenstaande punten de druk op leveringszekerheid van energie voor andere voorzieningen meenemen en de vraag of we voor deze sector schaarse techneuten willen inzetten.

Brede welvaart-perspectief helpt als meetinstrument en afwegingskader


Bij de XXL-dozen zijn we deels zelf verantwoordelijk met al onze digitale bestellingen. Ontwerpers geven aan kansen te zien om ze op te nemen in landschap, dat de daken wellicht als voetbalveld kunnen fungeren of ruimte bieden voor zonnepanelen. Kortom ga slim om met onze schaarse ruimte stel kwaliteitseisen en kijk waar centra geclusterd en verhoogd kunnen worden. Hierbij blijft een kritische blik belangrijk. Bij een blijvende groei en inzet van robots, wat is dan het type werkgelegenheid? Welke XXL- distributiecentra op de corridor Rotterdam/Antwerpen- Brabant/Limburg – Ruhrgebied (grootste aantal m2) voegen iets toe aan ons land en welke kunnen wellicht beter een plek krijgen in het nabije Duitsland, waar de ruimte minder schaars is.

Op eenzelfde manier is het goed om naar Schiphol te kijken, na Frankfurt de beste internationaal verbonden luchthaven van Europa (wereldwijd op 3). Met de transitfunctie hebben we directe internationale verbindingen met ruim 300 bestemmingen in bijna 100 landen. Een belangrijke vestigingsfactor voor internationale bedrijven. En net als bij Tata zien we hier ook de ambitie om een CO2 neutrale luchthaven te worden. Belangrijk om dit, samen met de trend van minder korte afstandvluchten mee te nemen bij het maken van keuzes voor onze toekomstige economie.

Zomaar enkele voorbeelden die illustreren hoe we positief kritisch kunnen kijken naar onze huidige en toekomstige economie en de kwaliteit van de leefomgeving. Een aantal beslissingen kan niet los worden gezien van de afhankelijkheden en geopolitieke verhoudingen op wereldniveau zoals we die nu zien met de COVID-pandemie. Ook het belang van herstel van het vertrouwen tussen burgers en politiek is onmisbaar. Gegeven deze context staat het nieuwe kabinet voor de immense opgave om met relevante spelers te komen tot een toekomstbestendige visie met aandacht voor de sectoren (van klein naar groot) landbouw, industrie, handel en verreweg de grootste de dienstensector.

Dit aan de hand van een brede welvaart-benadering waarbij ook burgers en maatschappelijke instellingen worden meegenomen in de keuzes voor een lange termijn toekomstbestendig economisch landschap!

* Hierbij wordt verder gekeken dan het BBP (Bruto Binnenlands Product) waarmee de economische groei wordt berekend. Het staat voor de ontwikkeling van welvaart in de brede zin van het woord – economisch, ecologische en sociaal-maatschappelijk. Met de kredietcrisis is het sterk gedaald, om pas in 2018 weer op niveau van voor de crisis te zitten. Herstel heeft dus tijd nodig. Meer weten? Kijk: Gastcollege Joks Janssen geeft inzicht in brede welvaart | VNG